كورد یەكەمین قوربانی سیاسیەتی جەنگی سارد و نەوت بوو كە نەوتیان كردە زووخاوو

سابیری سەندیکا
18.07.2020

 بە دڵنییایەوە كورد لە سەدەی پێشودا قوربانی یەكەمی سیاسەتی نەوت و گازی بوو، بەڵام ئەمڕۆ خەڵكانێك بە هیوای ئەوەن كە نەوت و گاز ببێتە داینەمۆیەكەی گەورە بۆ ئەوەی كورد بە خەونی دێرینی خۆی بگات و دەوڵەتی خۆی هەبێت. لەهەمانكاتیشدا ئەم نەوتە ببێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ خەڵكی كوردستان.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خەڵكانێكیش بە ترسەوە بۆ سامانی زۆری نەوت دەڕوانن، دەترسن هەروەك چۆن لە عیراقدا سامانی زۆری نەوت حكومەتێكی دیكتاتۆری و نا دیموكراتی دروستكرد، كە پاشتر بوویە مایەی نەگبەتی بۆ هەموو گەلانی عیراق، ئەم ئەزموونە جارێكی تر دووبارە بێتەوە. هەروەها دروستبوونی قەیرانی دارایی ئەم چەند ساڵەی دواییش، بە تەواوەتی بۆچوونێكی تەواو نێگەتیفی» خراپ» لە ناو شەقامی كوردیدا بەرامبەر بە سیاسەتی نەوتی حكومەتی هەرێم دروستكردووە، ئەمڕۆ زۆركەس دەڵێن : بریا حكومەتی هەریمی كوردستان  هەر نەوتی دەرنەهێنایە، چونكە بە زەرەر بۆ زۆرینەی خەڵكی كوردستان شكایەوە بە تایبەتی چینی موچەخۆران. لەلایەكی تریشەوە سامانی نەوت، زۆر بە كەمی گەلەكەمان قازانجی لێكرد، بگرە تەنها نوخبەیەكی زۆر بچووك سوودی لە دەرهێنان و بازرگانیكردن بە نەوتی هەرێمی كوردستان بینیوە. هەموو ئەمانەش وایكردووە كە زۆركەس دڵیان بەسامانی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان خۆش نەبێت.

 دەتوانم بڵێم، گەر حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەنی سیاسەتێكی حەكیمانەو ژیرانە و تەواو زانستییانە بگرێتە بەر لە بواری نەوت و گازدا، هەروەها بەوپەڕی شەفافیەتەوە داهاتەكەی بخاتە ڕوو، ئەوا دەتوانێت نەوت و گاز بكاتە باشترین داینەمۆی بوژانەوە‌ی هەرێمی كوردستان، گەر واش نەكات و هەروەكو ئێستا بەردەوام بێت، ئەوا بەدڵنییایەوە ئەم نەوتە دەبێتە نەگبەتییەكی گەورە بۆ زۆرینەی گەلەكەمان و هیچ سوودی لێ نابینین.

لە تەواوی ساڵانی جەنگی ساردا هەتا كۆتایی ساڵی 1990، نەوت ڕۆڵێكی گەورەی لەم جەنگەدا گێڕا، هەموو یەلایەنیك دەیانویست بگەنە ناوچە نەوتییەكانی جیهان، بۆ گەیشتن بەم ئامانجەی لە وڵاتانی «ئەندەنووسیا، ڤێنزوێلا، عیراق، ئێران، كۆڵۆمبیا، ئەنگۆلا، ئیكوادۆر» كۆمەڵێك كودەتای عەسكەری سازكرد، كە گەورەترین قەسابخانەی لە مێژوودا لێكەوتەوە، بەتایبەتی لە ئەندەنوسیاو عیراق.

لەم سیاسەتەتەدا سعودییە ڕۆڵی گەورەی گێڕا، چونكە لە لایەك سعودیە گەورەترین یارمەتیدەری چەكدارە ئەفغانییەكان بوو، بەم شێوەیەش ئاگری جەنگی هێندەی تر گەرمتر دەكرد و جەنگەكە بەردەوام دەبوو، بە پێی هەندێك ئاماری جیهانی، بڕی ئەو نەوتەی كە لەلایەن سعودییەو وڵاتانی كەنداو خرایە بازارەوە، دەگاتە نزیكەی 300 ملیۆن بەرمیل، كەئەمەش گورزێكی گەورەی لە سامانی نیشتمانی ئەو وڵاتانە دا.

بەڵام دابەزینی نرخی نەوت ڕاستە كۆتایی بە جەنگی سارد هێنا، بەڵام ئاگری جەنگێكی گەورەی لە جیهان نایەوە كە ئەویش جەنگی كوێت بوو.
جەنگی كوێت پاش ئەوەی عیراق لە جەنگێكی هەشت ساڵی لەگەڵ ئێران هاتە دەرەوە، ئابووری وڵات تەواو وێران بوو، لەلایەكی تریشەوە نرخی نەوت گەیشتە ئاستێكی ترسناك، 7 دۆلار بۆ بەرمیلێك نەوت. ئەمەش هێندەی تر ئابووری عیراقی وێرانكرد. لە كۆبوونەوەی لوتكەی عەرەبی لە ساڵی 1989 لە بەغدا، ڕژیمی رووخاوی سەدام حسین بە ڕاشكاوانە باسی دابەزینی نرخی نەوتی كرد، دابەزینی نرخی نەوتیشی وەكو سیاسەتێكی شەڕەنگێزی دژ بە عیراق وەسفكرد، كەلەوكاتەدا كوێت و سعودییە و ئیمارات، رابەری سەرەكی دابەزینی نرخی نەوت بوون. زۆرێك لە پسپۆرانی مێژوو ئەم سیاسەتەی كوێت و سعودییە و ئیمارات، بە هۆكاری سەرەكی دادەنێن بۆ هەڵگیرسانی ئەم جەنگە.

بەڵام لەلایەكی تریشەوە ڕژیمی رووخاوی ئەوكاتەی سەدام حسین دەیویست دەست بەسەر نەوتی كوێتدا بگرێت، بەم شێوەیەش دەیتوانی دەست بەسەر نزیكەی 250 ملیارد بەرمیل نەوتی جیهان بگرێت. ئەمەش نیشانەیەكی ترسناك بوو بۆ جیهان و ناوچەكە.

هەربۆیە ئاگری جەنگێكی گەورە هەڵگیرسا، كە هەتاوەكو ئەمڕۆش گەلانی عیراق باجی گەورەی دەدەن.

زۆربەی وڵاتانی ئاسیای ناڤین، ئەم وڵاتانە بوونە جێگەی بایەخی جیهان،چونكە خاوەنی گاز و نەوتێكی زۆرن، بەپێی ئامارە جیهانییەكان، یەدەگی نەوت لەم ناوچەیەدا دەگاتە 21 ملیارد تۆن نەوت، نزیكەی 10 ملیارد كۆبیك مەتریش گازی سروشتیان هەیە. 

ئەمڕۆ نەوت بە یەكێك لە شا دەمارەكانی ئابووری جیهان دەژمێرێت. هیچ دەوڵەتێك ناتوانێت ئابووریەكی بەهێزی هەبێت، گەر بیر لە نەوت نەكاتەوە. رۆژ لە دوای رۆژیش پێداویستی جیهانی زیاد دەكات . ئەمڕۆ پێداویستی جیهان رۆژانە 97 ملیۆن بەرمیل نەوتە.

نەوت هەتا ساڵانی حەفتاكان، ڕۆڵی هێندە نەبوو لە ئابووری عیراق دا. بۆ نموونە ساڵی 1932 تەنها لە 12.4 % ئابووری عیراقی پێك دەهێنا. پاشان ساڵی 1941 گەیشتە 14.4% ئابووری عیراق. بەڵام ساڵی 1979 گەیشتە 61.4 % . ئەمرۆ داهاتی سەرەكی عیراق نەوتە. داهاتی ساڵی 1932 نەوت تەنها 524 هەزار دیناری عیراقی بوو. ساڵی 1941 گەیشتە 1.463 هەزار . واتە نزیكەی یەك ملیۆن و نیو دینار. بەڵام پاشتر رۆڵی سەرەكی لە داهاتی عیراق گێرا، بەتایبەت لە دەستكەوتنی دراوی گران بەها ( دۆلار). ساڵی 1977 گەیشتە 9.631 ملیۆن دۆلار. ساڵی 1979، 21.291 ملیۆن دۆلار . 1980، گەیشتە 25.281 ملیۆن دۆلار . ئەمەش لووتكە بوو بۆ ئەو ساڵانە. بەڵام پاشتر بەهۆی جەنگی عیراق و ئێرانەوە، هاتە خوارەوە، ساڵی 1986 تەنها 6.600 ملیۆن دۆلار . ساڵی 1988 واتە كۆتایی جەنگەكە، 11.700 ملیۆن دۆلار بوو.

بەڵام رژێمی بەعس لەجیاتی ئەوەی داهاتی نەوت بۆ خۆشگوزەرانی و پێشكەوتنی عیراق بەكاربهێنێت، نەوتی كردە زووخاوو كردی بە قوورگی هەموو گەلانی عیراق دا. بەشی زۆری داهاتی نەوت، خرایە قوورگی كۆمپانیاكانی چەكو تەقەمەنی جیهانیەوە. گەلی عیراقیش جگە لە ماڵوێرانی و كووشتن و برسێتی و هەژاری و نەخۆشی، هیچ سوودی لەم ئاڵتوونە ڕەشە نەبینی یەكێك لە كێشەكانی نەوت نرخەكەیەتی. هەتاوەكو ئەمڕۆش نرخی نەوت جێگیر نییه. زۆرجار كێشە سیاسیەكانی ناوچەكانی بەرهەمهێنانی نەوت بەتایبەتی رۆژهەڵاتی ناڤین، كاریگەری دەكەنە سەر نرخی نەوت . كاتێك سەیر دەكەیت ساڵی 1864 نرخی یەك بەرمیل 8.4 دۆلاری ئەمەریكی بوو. پاشان ساڵی 1876 دابەزیە سەر 2.5 دۆلار. ساڵی 1931 كەمترین نرخی هەبوو كاتێك گەیشتە 65 سەنت بۆ یەك بەرمیل نەوت. بەڵام نەوت لەپاش ساڵی 1974 بەتایبەت پاش كێشەی نەوت، نرخی بەرزبوویەوە بۆ 11.48 دۆلار. بەمشێوەیەش ئەو وڵاتانە داهاتێكی باشیان دەستكەوت و توانیان چەندین نەخشەی ئاوەدانكردنەوەی گەورە ئەنجام بددەن. بەتایبەت عەرەبستانی سعودی سوودێكی زۆری لە بەرزی نرخی نەوت بینی.

ساڵی 2007/2008 نرخی نەوت گەیشته لووتكەی، كاتێك گەیشتە نزیكی 150 دۆلار بۆ بەرمیلێك، بەلام پاشتر بۆ كەمتر لە 35 دۆلار دابەزی ‌. بەڵام لەهەمانكاتیشدا وڵاتانی ئەوروپا، داهاتێكی زیاتریان لە ڕێگای باجەوە لەسەر نەوت دەستدەكەوێت. بەتایبەت ئەوروپا لەرێگای باجی نەوتەوە، داهاتێكی زۆری دەستدەكەوێت.

بەرز و نزم كردنی نرخی نەوت، یەكێكە لە كێشە گەورەكانی ئەم سامانە گرنگەی جیهان هەتاوەكو ئەمڕۆش نەوت گرنگی و بایەخییەكی ئێجگار گەورەی لە بواری ئابووری و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەبینێت، وا بۆ ماوەی سەدەیەك زیاترە كە نەوت بۆتە شادەماری ئابووری و سیاسەتی نێودەوڵەتی، بەڵام پرسیاری گرینگ لێرەدا ئەوەیە، تۆ بڵێیت نەوت بەهەمان شێوەی سەدەی پێشوو رۆڵی هەبێت.

بە دڵنییایەوە نەوت لەماوەی سەد ساڵی پێشوودا، مێژوویەكی خوێناوی گەورەی تۆماركردووە، بۆ دەرهێنانی ئەم سامانە سروشتییەی جیهان، خوێنی ملیۆنەها مرۆڤ لەسەر زەوی ڕژاوە، گەلی كوردیش لەسەدەی پێشوودا یەكێك بووە لە قووربانیە گەورەكانی سیاسەتی نەوتی لە جیهاندا. لەسەرەتاكانی پرۆسەی دەرهێنانی نەوت لە كوردستاندا، گەلی كورد بەوپەڕی گەشبینیەوە سەیری سامانی نەوتی دەكرد، لێ ئەم چەند ساڵەی دوایی بەهۆی دروستبوونی قەیرانی دارایی، كەهۆكاری سەرەكی دەرهێنانی نەوتە و ڕازی نەبوونی حكومەتی ناوەندە لەسەر ئەم سیاسەتەی هەرێم، وای لە زۆرێك هاوڵاتیانی كوردستان كردووە، كە نەك گەشبین نین بە سیاسەتی نەوتی هەرێم، بگرە بە هۆكاری نەهامەتی خۆیانیانی دادەنێن.

هەمیشە كورد لە مێژوودا وەكو قووربانییەكی گەورەی بەرژەوەندییە نەوتییەكانی  دوونیا دانراوە، بەتایبەتی لەسەدەی بیستەمدا، نەوت بوو بە نەگبەتییەكی گەورە بۆ گەلی كورد، بەشێكی زۆری مێژوونوسانیش پێیان وایە، كە نەوت هۆكاری سەرەكی دابەشكردنی خاكی كوردستان بووە، لەلایەن زلهێزەكانی ئەوكاتی دونیاوە.

بەڵام ئەمڕۆ لە كوردستاندا خەڵكانێكی زۆر بە گەشبینیەوە سەیری ئەم سامانە سروشتییە دەكەن و بە تاكە هیوای سەركەوتنی كوردی دادەنێن، بەڵام ئاخۆ نەوت نەگبەتییە یان نیعمەتێكی گەورەیە كە خودا بە گەلی كوردی بەخشیوە.؟!

لێرەدا هەوڵ دەدەین بەكورتی وەڵامی ئەم پرسیارە بددەینەوەو پیاسەیەكی خێراش بەناوی مێژووی بەرهەمهێنانی نەوت لەكوردستان و یەدەگی سامانی نەوت و گازی خەمڵێنراو بخەینە ڕوو. لەهەمانكاتیشدا هەوڵ دەدەین، تیشك بخەینە سەر كێشەكانی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستاندا یەكەمین هەوڵی بەرهەمهێنانی نەوت لە كوردستاندا، لەڕێگەی بازرگانی نەوتی ئینگلیزی «ولیەم نۆرس دارسی» بوو، ئەو سەرەتا لە ساڵی 1902 دەستیكرد بە هەڵكەندنی یەكەمین بیرە نەوت لە كوردستاندا، بەڵام ئەو بیرە نەوتە لە ڕووی بازرگانییەوە بەكەڵك نەدەهات، بەڵام دارسی لەهەوڵەكانی بەردەوام تا ساڵی 1908 لە ناوچەی «مسجد سولەیمان « كە دەكەوێتە بەشی ڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە، یەكەمین بیرە نەوتی دۆزیەوە، كە بە كەڵكی بازرگانی و فرۆشتن بێت، لە ساڵی 1912 شدا،دەستكرا بە فرۆشتنی بەرهەمی ئەم بیرە نەوتە، جێگەی ئاماژەیە ئەم بیرە بۆ ماوەی 15 ساڵ، تاكە بیری نەوتی بەرهەمهێن بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

دیارە لە هەرێمی كوردستاندا لە كۆمەڵێك شوێن نەوت و گازی سروشتی تێدایە، بەشێكی زۆری ئەو شوێنانە پێشتر دۆزراونەتەوە، بەشێكی تریشیان ئێستا لەلایەن كۆمەڵێك كۆمپانیای جیهانییەوە خەریكی گەڕان پشكنینین بە دوای نەوت و گازدا.

هەرچەندە هەتاوەكو ئێستا هیچ نەخشەیەكەی راست و دروست لەبارەی ئەو كێڵگە نەوتییانەوە لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەكان نەخراوەتە ڕوو، بەڵام لێرەو لەوێ هەندێك نەخشە هەیە كە پێشتر لەلایەن وەزارەتی نەوتی عیراقەوە چاپكراوەو بڵاوكراوەتەوە، بەڵام ئەو كێڵگانەی كەلە ئێستادا نەوتی تێدا بەرهەم دەهێنرێت بەم شێوەیەی خوارەوەیە:

– كێڵگەی نەوتی تاوكێ كە كۆمپانیان DNO نەرویجی بەرهەمی دەهێنیت رۆژانە ١٠٥ هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنێت.
– كێڵگەی نەوتی خۆرمەڵە، رۆژانە ١١٥ هەزار بەرمیل نەوتی تیادا بەرهەمدەهێنرێت.
– كێڵگەی شێخان بڕی ٣٦ هەزار بەرمیل نەوتی تێدا بەرهەم دەهێنرێت.
– كێڵگەی نەوتی ئەتروش بڕی ٤٤ هەزار بەرمیلی تێدا بەرهەم دەهێنرێت.
– كێڵگەی ئاین سوفنی «هەولێر «بڕی ١٠ هەزار بەرمیل نەوتی تێدا بەرهەم دەهێنرێت.
– كێڵگەی نەوتی تەق تەق، بڕی ١٦ هەزار بەرمیلی تێدا بەرهەم دەهێنرێت.
– كێڵگەی حەسیرەكە بڕی ١٠ هەزار بەرمیل نەوتی تێدا بەرهەم دەهێنریت.
كۆی نەوتی بەرهەمهێنراوی رۆژانەی هەرێم دەگاتە ٣٣٦ هەزار بەرمیل نەوت.

یەدەگی نەوت و گازی سروشتی لە كوردستاندا
هەتاوەكو ئێستا ژمارەیەی تەواو دروست نییە بۆ ئەوەی بگوترێت كە ئەوەندە نەوت یان گاز لە كوردستاندا هەیە، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە كوردستاندا حكومەتی بەعس هەمیشە نەیهێشتووە بەتەواوەتی ئامارێكی تایبەتی لەمبارەیەوە بكرێت، لەلایەكی تریشەوە بەهۆی گەمارۆی ئابووریەوە، كۆمپانیا جیهانییەكان نەهاتوونەتە كوردستانەوەو سەرمایەگوزاریان نەكردووە، هەمووی چەند ساڵێكە كۆمپانیاكان دەستیان بە گەڕان پشكنین بە دوای نەوتی كوردستاندا كردووە. بەڵام بەپێی هەندێك سەرچاوە كۆی گشتی یەدەگی نەوتی هەرێمی كوردستان لە نێوان 45 بۆ 60 ملیارد بەرمیل نەوت دەخەمڵێنرێت، هەروەها یەدەگی گازی سروشتیش بە نزیكەی 6 ملیارد مەتر سێ جا دەخەمڵێنرێت.

یەكەمین هەوڵی بەرهەمهێنانی نەوت لە كوردستاندا لە پاش ڕاپەڕین
لە پاش راپەڕین مەسەلەی نەوتی كوردستان لەلایەن كۆمەڵێك پسپۆری كوردەوە هەوڵی بۆدراوە، ئەم هەوڵانەش سەرەتا بە نهێنی بووە و پاشان لە ئۆكتۆبەری ساڵی 1993 لەلایەن سەرۆك وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان «كۆسرەت رەسول «بڕیاری دامەزراندنی «كۆمیتەی باڵای پرۆژە تایبەتییەكان «دەدرێت. ئەم كۆمیتەیە كاری هەوڵدان بۆ دەرهێنانی نەوتی كوردستان بووە لەناوچەی تەق تەق و شێواشۆك، بەڵام لەوكاتەدا بەهۆی ئەوەی كە حكومەتی عیراقی دژی بەرهەمهێنانی نەوت بووە، هەروەها لایەنێكی كوردیش دژی ئەم هەوڵە بووە، بەو ناوەوە دانراوە.

ئەم كۆمیتەیە لەلایەن ئەندازیاری نەوت «حەمە جەزا ساڵح» سەرپەرشتیكراوەو كۆسرەت رەسوڵیش سەرۆكی كۆمیتەكە بووە. بە سوود وەرگرتن لەو مەكینە و موادە ئاسنییەی كەلە كارگەی شەكرەكە بووە لە شاری سلێمانی، وە بەدەستڕەنگینی كۆمەڵێك ئەندازیاری كوردی، توانرا پاڵاوگەیەكی بچووك دروستبكرێت.

لە 26 ./ 12/ 1994 یەكەمین گاڵۆن نەوت لە بیرە نەوتی شێواشۆك دەردەهێنرێت. لە 28/ 12/ 1994، ئەو گاڵۆنە لەلایەن لیژنەكەوە وەكو دیاری دەبرێت بۆ لای سەرۆك مام جەلال، پاشان نموونەیەك لەو نەوتە دەبرێتە ئێران و لە تاقیگەكانی ئێراندا دەپشكنرێت و پاش ماوەیەك نەتیجەكەی دەگاتەوە كوردستان، كە پۆزەتیڤ بووە.

ئەم پاڵاوگەیە لە سەرەتای ساڵی 1995 بە بڕیارێكی نهێنی «كۆسرەت رەسوڵ» دەستدەكرێت بە دەرهێنانی نەوت. لەوكاتەدا ئەو نەوتە بەشێكی دەبرێت بۆ كارگەكانی چیمەنتۆی سەرچنار و بازیان، هەروەها بەشێكیش لە پێداویستییەكانی نەوت لە دەڤەری سلێمانی دابین دەكات، بە تایبەتی بۆ قوتابخانە و نەخۆشخانەكانی لە بواری گەرمكردنەوەدا بەكاردەهێنرێت.

ئەم پاڵاوگە بچوكە بەسەرەتای دامەزراندانی پیشەشازی نەوت لە هەرێمی كوردستان دادەنرێت.

پاش ئەوەی گەمارۆی ئابووری لەسەر عیراق و هەرێمی كوردستان لابرا، حكومەتی هەرێم دەستی بە دەرهێنانی نەوت و پێشخستنی بواری پیشەشازی نەوت كرد. لەمبارەیەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك عەقدی لەگەڵ كۆمپانیا جیهانییەكان بەستووە، بۆ گەڕان و پشكنین و دەرهێنانی نەوت لە كوردستاندا،بە تایبەتی لەپاش ساڵی 2007 ەوە. لێ ئەم عەقدەی كۆمپانیا نەوتییەكان لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان، بۆتە مایەی مشتومڕی زۆر لەناو ناوەندە سیاسیی و میدیاییەكانی هەرێمی كوردستان. هەربۆیە پێمباشبوو لێرەدا باسی جۆرەكانی عەقدی نەوتی بكەم، تاوەكو خوێنەری كورد ئاگاداری ئەو جۆرە عەقدانە بێت، كە كۆمپانیا نەوتییەكان لەجیهاندا لەگەڵ حكومەتەكان دەیكەن.


جۆرەكانی عەقدی نەوت لە جیهاندا

لە جیهاندا سێ جۆر عەقدی نەوتی هەن، كە حكومەتەكان لەگەڵ كۆمپانیا جیهانییەكان دەیبەستن، ئەوانیش بریتین لە :
عەقدی ئیمتیازات.
عەقدی مشاركە» هاوبەش»
عەقدی خدمات «خزمەتگوزاری» .
ئەم سێ جۆرە عەقدانەش هەریەكەیان كۆمەڵێك خاڵی پۆزەتیف و نێگەتیفی هەیە.
عەقدی ئیمتیاز ئەوەیە كە كۆمپانیاكان ئیمتیازی گەڕان و پشكنین و گواستنەوەو فرۆشتنی كێڵگە نەوتییەكانیان لەلایەن حكوتەكانەوە پێدەدرێت و لەبەرامبەردا ئەوانیش بڕێك پارە دەدەنە ئەو دەوڵەتانە، ئەم جۆرە عەقدانە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی بیستەم و لە دژی بەرژەوەندی گەلان بوو، هەرلەبەرئەمەش بوو لەجیهاندا كۆمەڵێك شۆڕش لە دژی كۆمپانیا جیهانییەكان ئەنجامدرا. بۆیە پاشان كۆمپانیاكان جۆرێكی عەقدی نوێ تر داهێنرا كە ئەویش عەقدی هاوبەشە.

عەقدی هاوبەش، بریتییە لەوەی كە حكومەت و كۆمپانیاكە، لە قازانجی سامانی نەوتدا هاوبەشن. لێ ئەمەش لە پاش شۆڕش گەلانی لەدژی كۆمپانیاكان، گۆڕانكاری بەسەردا هاتو جۆرێكی باشتر لە عەقدی نەوتی داهێنرا، كەئەویش عەقدی» خدمات» خزمەتگوزارییە.

عەقدی خزمەتگوزاری لەئێستادا لەزۆربەی دەوڵەتان پێڕەوی دەكەن، بە پێی ئەو عەقدە، حكومەتەكان لەبڕی ئەو خزمەتگوازرییەی كە كۆمپانیاكە پێشكەشی كردووە، بڕێك پارەی دەداتێ. لە بەرامبەردا كۆمپانیاكە، بڕێك پارەی دەداتە ئەو دەوڵەتە كە لە كوردستاندا بە «شیرینی» ناودەبرێت، هەروەها دەبێت كۆمەڵێك پرۆژەی خزمەتگوزاری پێشكەشی ئەو ناوچانە بكات، كە نەوتەكەی لێ بەرهەم دەهێنرێت. جگە لەراهێنانی كادیر و پسپۆری خۆماڵی، تاوەكو فێری پیشەشازی نەوتی ببن.

جێگەی ئاماژەیە، لەئێستادا لە تەواوی جیهاندا كار بەم جۆرە عەقدە دەكرێت و باشترین جۆریشە كە لە خزمەتی گەلانی جیهانی سێهەم بێت.

حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیا جیهانییەكان
ئەمڕۆ لە كوردستاندا زیاتر لە 35 كۆمپانیای جیهانی لە بواری گەڕان و پشكنین و گواستنەوەو فرۆشتنی نەوت و گازی كوردستان كاردەكەن. بەشێكی زۆری ئەو عەقدانەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستانیش لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانە بەستوویەتی دەچنە قاڵبی «عەقدی مشاركە» وە. لەسەر ئەم عەقدانەش ڕاوبۆچوونی جیاواز لەنێوان پسپۆرانی بواری نەوتدا هەیە. هەندێكیان بە باشی دەزانن، هەندێكیشیان بە خراپی دەزانن و پێیان وایە بەم جۆرە سامانی نەوتی كوردستان بەهەدەر دەچێت.

كێشەكانی نەوت و گاز لە هەرێمی كوردستاندا
ئەمڕۆ پرۆسەی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان، ڕووبەڕوی كۆمەڵێك كێشەی تەكنیكی و سیاسی و دەستووری بۆتەوە. لەڕووی تەكنیكیەوە هێشتا هەرێمی كوردستان خاوەنی كۆمپانیایەكی حكومی نییە كە كاری دەرهێنان و گواستنەوەو فرۆشتنی گاز و نەوتی كوردستان بكات، لەڕووی پسپۆری و تەكنیكیشەوە، هەرێمی كوردستان نەگەیشتۆتە ئاستێك كە بەتەواوەتی پشت بە كادیر و تەكنیكی خۆماڵی ببەستێت.

لە ڕووی سیاسیشەوە، هەمیشە پرسی نەوت بۆتە خاڵێكی سەرەكی كێشەی نێوان هەرێم و بەغدا، بەتایبەتی لە سەرەتای ساڵی 2014 ەوە، بە هۆی ئەم كێشەیەوە كوردستان ڕووبەروی قەیرانێكی سیاسی و ئابووری گەورە بۆیەوە.

دەستوری عیراق و بەرهەمی نەوت
راستە لە دەستووری عیراقدا هیچ بڕگەیەكی تەواو ڕوونی تێدا نییە كە هەرێمی كوردستان بۆی نەبێت نەوتی خۆی بفرۆشیت، بەڵام كۆمەڵێك بڕگەی دەستووری هەیە، كەدەكرێت پەیوەست بن بە پرسی نەوتەوە بەتایبەتی بڕگەكانی 110.111.112.

لە بڕگەی 110 دەستووری عیراقیدا كە باس لە دەسەڵاتە حصریەكان دەكات، هاتووە : ( بوارەكانی، بەرگری، سیاسەتی دەرەكی، دارایی، ناسنامە، سامانی ئاو، پەناهەندەی سیاسی، پەیوەستن بە دەسەڵاتی ناوەندەوە) بەڵام لێرەشدا بە هیچ شێوەیەك باسی پرۆسێسی نەوتی تێدا نییە.

بەڵام لە بڕگەی 111 دەڵێت : سامانی نەوت وگازی عیراق، موڵكی هەموو گەلانی عیراقە . جێگەی ئاماژەیە زۆرجار دەسەڵاتی ناوەند هانا بۆ ئەم بڕگەیە دەبات. ناوكۆكیەكەش لەگەڵ بەغدا لەسەر مەسەلەی ئەوەیە كە كێ دەسەڵاتی واژۆكردنی عەقدە بازرگانییەكانی هەیە لەگەڵ كۆمپانیاكان، كەئەمە هەمووكاتێك جێگەی كێشە و ململانێ بووە.

لە بڕگەی 112 كە ئەمەیش لە دوو بەش پێكدێت :
یەكەمیان: باس لە بەڕێوبردنی كێڵگە نەوتییەكانی ئێستا دەكات «لێرەدا مەبەست لێی ئەو كێڵگە نەوتیانەیە، كە تا ساڵی 2005، كاتی پەسەندكردنی دەستووری عیراق دۆزراونەتەوە «. لێرەدا بڕگە دەستووریەكە دەڵێت :

هەموو عەقدێكی دارایی بەهەماهەنگی لە نێوان هەرێم و بەغداد دەبێت بكرێت. ئەمەش بەپێی دوو مەرج دەبێت.
1. دابەشكردنی داهات بە شێوەیەكی عادیلانە لە نێوان هەرێم و بەغدا.
2. لەو داهاتە بڕێكی دیاریكراو دابنرێت بۆ ئەو ناوچانەی كە زۆرترین زەرەریان بەركەوتووە لە دەرئەنجامی سیاسەتی شۆڤێنیانەی ڕژێمی پێشوو.
جێگەی ئاماژەیە لێرەشدا ئەم ماددەیە كوردستان دەگرێتەوە چونكە، هەرێمی كوردستان لە دەرئەنجامی سیاسەتی شۆڤێنی ڕژێمی پێشوو، زۆرترین زیانی بەركەوتووە.

دووەمیان: لە بەشی دووەمی بڕگەی 112 دەڵێت:
پێویستە حكومەتی هەرێم و دەسەڵاتی ناوەند پێكەوە و بە هەماهەنگی سیاسەتێكی ستراتیژی بۆ نەوت و گاز دابنێن . ئەم سیاسەتەش دەبێت ئاگاداری ئەم خاڵانە بێت:

3. هێنان و بەكارهێنانی باشترین تەكنیك لە بواری نەوت و گازدا.
4. پێویستە زۆرترین قازانجی گەلی عیراقی تێدابێت
5. هاندانی سەرمایەگوزاری بیانی لە وڵاتدا.

لە ماددەی 114 دا كاتێك باسی دەسەڵاتی هاوبەشی نێوان حكومەت و پارێزگاكان و هەرێم دەكات، بەهیچ شێوەیەك باسی نەوت و گازی تێدا نییە.
لە ماددەی 115 شدا دەڵێت: كاتێك كێشە كەوتە نێوان هەرێم و بەغدا، گەر دەستوور ئەو كێشانەی چارەسەر نەكرد، ئەوا «ئەولەویەت و ئەفزەلیەت « بۆ یاساكانی هەرێم دەبێت، واتە یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان.

هەربۆیە لەڕووی دەستووریەوە مەسەلەی نەوت و گاز بە ڕوونی ئاماژەی بۆ نەكراوەو هەمیشەش كێشە لە نێوان هەرێمی و بەغدا دروست دەكات.

دوا هەوڵی دەستوری

بۆ یەكەمجار لە 15.02.2007حكومەتی هەرێمی كوردستان و دەسەڵاتی ناوەند پێكەوە ڕێككەوتن بۆ تێپەڕاندنی یاسای نەوت و گازی عیراق كە بە «نوسخەی شوباگ» ناسراوە. لە 25.02.2007 یشدا، بە ڕازیبوونی تێكڕای ئەندامانی ئەنجوومەنی وەزیرانی عیراق، ڕێكەوتنێكی تر لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و ناوەند كرا، بەپێی ئەم ڕێككەوتنە، گەر پەرلەمانی عیراقی هەتاوەكو 31.05.2007 «نوسخەی شوباگ» ی پەسەندن نەكرد، ئەوا هەردوولا بۆیان هەیە، گرێبەستی نەوتی لەگەڵ كۆمپانیاكان ئەنجام بددەن. بەڵام ئەم ڕێكەوتنەش زۆر بڕی نەكرد، بەڵكە هەمیشە هەرێم و بەغدا لەم بوارەدا لە كێشەو گرفتدا دەژین.

ئایا نەوتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت ئابووری كوردستان پێشبخات ؟ وە چۆن سوود لەم سامانە سروشتییە وەربگرین؟!
دیارە ئەمڕۆ كوردستان خۆی لەبەردەم هەنگاوی یەكەمی دروستبوونی دەوڵەت دەبینێتەوە، زۆركەس پێیان وایە نەوت دەتوانێت ببێتە داینەمۆی ئابووری كوردستان، بەڵام ئاخۆ چۆن دەتوانین بەم ئارمانجە بگەین. وە دەبێت حكومەتی هەرێم چۆن مامەڵە لەگەڵ پرسی نەوت دا بكات؟


كۆمپانیا جیهانییەكان و دۆزی كورد

زۆرێك لە پسپۆرانی بواری سیاسی و جیۆپۆلیتیكی پێیان وایە، هاتنی كۆمپانیا گەورەكانی نەوتی جیهان، دەتوانێت ببێتە فاكتەرێكی بەهێز بۆ ئەوەی دۆزی ڕەوای كورد بگەیەنێتە لێواری گەیشتن بە دەوڵەتی كورد. بەڵام خەڵكانی تر پێیان وایە ئەمە دوورە لە راستیەوە، چونكە سنووری دەسەڵاتی ئەو كۆمپانیایانە دیاریكراوەو ناتوانێت یارمەتی دۆزی ڕەوای كورد بدات، بەڵكە هاتنی ئەو كۆمپانیا گەورانە تەنها بۆ سوودی خۆیانە و هیچی تر.

داهاتووی نەوتی كوردستان
راستە لەسەرەتادا هاتنی كۆمپانیا جیهانییەكان و دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت و گەیشتنی پاپۆری نەوتی كوردستان بۆ بازاڕە جیهانییەكان، بویە مایەی دڵخۆشی زۆر كەس، بەڵام پاشان بینیمان حكومەتی عیراقی توانی رێگری لە فرۆشتنی نەوتی هەرێم بكات و نەهێڵێت هەروا بە ئاسانی نەوتی هەرێم بفرۆشرێت. دواجاریش وەكو دەڵێن» لە دوو جەژنە بووین» لە لایەكەوە فرۆشتنی نەوتی هەرێم وایكرد كە حكومەتی ناوەند بڕە پارەی بودجەی هەرێم ببڕێت، لەلایەكی تریشەوە، هەرێم نەیتوانی سوود لە فرۆشتنی نەوتەكەی خۆی بكات، هەرئەمەش بویە مایەی دروستبوونی گەورەترین قەیرانی ئابووری لە هەرێمی كوردستان و هەموو خەونەكانی پێشووی لەناوبرد. هەرئەوەش وایكردووە كە ئەمڕۆ زۆر كەس بە گومان و ترسەوە بۆ داهاتووی نەوتی كوردستان دەڕوانن.

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations