چیرۆكێكی پڕ گریان لەزاری خێزانێكی عەرەبەوە

سەرتیپ جەوهەر
07.09.2019


- تەیمور هەمیشە وێنەی بازنەیی نوگرە سەلمانی دەكێشاو ناوی دایك‌و باوكی‌و كەس‌وكاری دەنوسی دواتر پارچەچارچەی دەكرد

- باوكم یارییمی شۆفڵی بۆ هێناین كە تەیمور بینی گرتی بەددان گازی لێدەگرت تا پارچە پارچەی كرد

من لەهەولێرەوە ئەم چیرۆكە دەگێڕمەوە لێ‌ باوەڕناكەم ئێوەش نەگریێنم، وانەكەم تاوێك رابمێننە ئاسمان‌و هەولێریی ووتەنی 100 جار نەڵێن "خوایە ئەم تاوانە هەڵنەگریت"، تەیمور كوڕە شوان‌و دەنكە گەنمی كوڵەجۆ، چ كاری بەسەحرای نوگرەسەلمان بوو، دەلێی گەڕێن با گۆرانیەكەی خۆی "هەی بێنن بێنن، كەژاوە بێنن" بچڕێت‌و گەمانۆكەو دەمانچۆكەكەی لێ مەستێنن، ئێوارانیش وەك هەموو چۆلەكەیەك بگەڕێتەوە لای دایە ساراو لەسەكۆی حەوشەدا لەگەڵ باوە عەبدوڵا مەقامی ئایئایە بێژێت.

هاوینی 1988 وەك هەموو ئەوانەی زیندچاڵ كران تەیمورو دایكی‌و باوكی‌و سێ‌ خوشكی، نەعل لەپاكانی سەحرا راپێچی سەحرایان كردن‌و دوای ماوەیەك مانەوە لە نوگرە سەلمان ئیدی نۆرەی رۆحكێشانی ئەوانیش هات‌و چەند كیلۆمەترێك لەدور نوگرە سەلمان لەنیوە شەوێكی ساماڵدا شۆفلەكان كەوتنە نەڕەنەڕ وەك گورگی برسی لە سەحرا، چاڵیان هەڵكەنی‌و ئازیز كارزان‌و سیماو بێگەردو تەیمورو سارای دایكی‌و مونیرو شیلان‌و ..ووو هەمویان خستە ژێرلمی ئەو سەحرایە تینوە بەخوێنی ئەو پاكیزانە، ئیدی دونیا بێدەنگ بوو، مانگ لەتاو گوناه خۆیكردە پەنای دەوارێكی عەرەبی "ئال عێشم"، باوكی خالید لەتاو گریانی مانگ‌و شۆڕەی فرمێسكی ئاسمان خەبەری بۆوەو گوێی لەدەنگێك بوو هاواری دەكرد دایە سارا دایە سارا من هام لەدەشت ئەی تۆ ها لەكوێی.. 

خالید ئەو عەرەبەی یەكەم ساتەكانی دۆزینەوەی تەیموری بەچاوی خۆی بینیبوو كاتێك لە زیندەبەچاڵكردن دەربازی ببوو، خالید گوتی باوكم هەفتەی جارێك یان دووجار خواردنی بۆ دەوارەكەمان دەهێنا كە لەنزیك نوگرە سەلمان لەناوچەی "ززەبیی" هەڵدرابوو بۆ بەخێوكردنی مەڕوماڵات، ئەو رۆژە بە رێككەوت من‌و باوكم‌و خاڵۆم هاتین بۆ دەوار كە 160 كیلۆمەتر لەشاری سەماوەوە دورە، داپیرەو مامۆژنم‌ و چەند كەسێكی دیكەش لەدەوارەكە بوون بۆ بەخێوكردنی مەڕوماڵاتەكە‌و هەفتانە چەند جارێك لەلایەن باوكی خالیدەوە خواردنیان بۆ دەهێنرا، دەمەو ئێوارە شۆفڵ‌و هێزێكی گەورەی سەربازی كە چەند پاسێكیشیان لەگەڵ بوو هاتنە نزیك دەوارەكە لە دووری دوو كیلۆمەترێك، دەستیان بەكاركردن كردوو دواتر گوێمان لەتەقەیەكی زۆربوو ئێمەش واماندەزانی ئەوە مەشقی ئاسایی سوپایە بۆیە یەك دوو دەوارو رەشماڵ نشینی دیكەش لەناوچەكە هەبوون هەوڵیاندا ئەمشەوە بڕۆن بەڵام ئێمە نەڕۆیشتین‌و ئیدی لەكاتی نوێژی خەوتنان دنیا مات بوو تەنها حەپەی سەگ دەهات‌و دەنگی دیكە نەدەهات، كاتێك دنیا تارێك بوو بەتەواوی‌و سەحرا چاوی لێكنا دەنگێك لەدورەوە دەهات پێدەچوو دەنگی مناڵێك بێت‌و رێی وونكردبێت، خاڵیشم "فارس سەفاح" دەستی دایە لایتەتیژڕۆیەكەیی‌و كەوتە بیابان بۆئەوەی شوێن دەنگەكە بكەوێت بێئەوەی بزانێت دەنگی كێیە! پاش كەمێك هاتەوە مناڵێكی لەباوەش بوو، هەموو گیانی خوێن بوو هاواری دەكردو دەگریا "دایە سارا دایە سارا" دیاربوو تۆقیبوو، گولەیەكی بەشانی كەوتبوو بەڵام هەموو گیانی بریندارو شین ببۆوەو نەماندەزانی مەسەلەكە چییەو چی رویداوەو بۆچی ئەومنداڵە 12 ساڵیە لەو سەحرایەیە، كاتێكیش هاواری دەكرد دایە سارا خاڵۆم تێگەیشت ئەوە كەسێكی نزیكیەتی‌و رەنگە لەو نزیكانە بێت، چونكە خاڵە فارس ماوەیەك عەسكەریی كردبوو لە كوردستان لەهەندێ‌ شت تێدەگەیشت، كەچووە شوێنی گۆڕە بەكۆمەڵەكان هیچ شتێك نەبوو. ئیدی هاتەوە تێگەیشتین كە شتێك لەگۆڕیدا هەیە، بەڵام دڵنیا نەبوین بۆیە زوو تیماری سەرەتایی تەیمورمان كردو شەرواڵ‌و كراسەكەیمان لەبەركردەوەو سوتاندمان‌و شوێنەواری سوتانەكەشمان شاردەوە، نەبادا عەسكەر بێن‌و پێی بزانن، تاوەكو بەیانی كوڕە هاواری دەكرد "دایە سارا"و كەسیش نەبوو لێی تێبگات‌و كەمێك دڵنەوایی بداتەوە.
ئەوشەوە ئاسمان رەنگی خوێنی گرتبوو مانگ لەبن دەوارەكە خۆی دابووە پەنایەك‌و بەدەم "ئای ئایە"ی ووڵاتەكەی تەیمورەوە دەگریا. لەشەرمی دایە سارا چاوی بەرایی نەدەهات لەشەرمی ئەوتاوانە نەچۆوە ئاسمان‌و رەونەقی هەبێت، تا بەیانی هات تۆبڵێی كێ بەتەیموری وتبێترۆڵە مەگری، نەدایە نەبابە نەئاسمان‌و نە زەوی، كەس نەبوو تەیمور بلاوێنتەوە، تەنها نەنكی خالیدو ئەبوحوسێن نەبێت جارجارە پێی بڵێن (لا یابویە).

خالید وەك حیكایەتی شەوانەی زستان بگێرێتەوە دەیوت من مناڵ (1979)بووم‌و تەمەنم 9 ساڵان بوو، هەر ئەو شەوە دشداشەیەكی عەرەبیمان كردەبەر تەیمور، بەیانی گزنگ بەڕێكەوتین بەرەو سەماوە بۆ ئەوەی ئەو مناڵە بگەیەنینە شارو هەرنەبێت تیماری بكەین‌و چارەسەرێكی بۆ بدۆزینەوە، بەڵام هیچمان لەبارەی روداوی تەیمور نەدەزانی، ئەوەنەبێت دەمانزانی بكەوێتە دەست سەربازانی حكومەت ئیدی دەربازبونی ئەوو ئێمەش ئاسان نییە.

خاڵۆم لۆریەكی سەلاحەدینی گەورەی هەبوو، بەدرێژیی زیاتر لە 150 كیلۆمەتر بەڕێگەی خۆڵ‌و دور شەقامی قیرو كوێرە رێ‌ رێمانكرد، بەرلەوەی بگەینە سەماوە بەلای ناحیەی مەملەحە كە سەربەسەماوەیە تێپەڕین، تەیمور بەپەنجە ئیشارەتی بە مەملەحە دەكردوو دەیوت "ئەوە كەلارە ئەوە كەلارە"، باوكم كە ئەویش لەگەڵمان بوو لەگەڵ نەنكم گوتی (( لا لا یابە های جنوب)) تەیمور دوبارە بەكوردی قسەی كردوو تەنها تێگەیشتین دەیگوت "بەسرە" تێگەیشتین دەڵێت ئەوە بەسرەیە. ئەوەش مانای ئەوە بوو كە تەنها ناوی بەسرەی دەزانی، كاتێك تەیمور تێگەیشت ئیدی ئەوە كەلار نییە دەستی كردە گریان‌و هاواری دەكرد، لەگەڵ هاواری تەیمور نەنكم باوەشیلێگرت‌و دەستی كردە گریان.

هەرچۆنێك بێت دوای بڕینی زیاتر لە 150 كیلۆمەتر لەنوگرە سەلمان گەیشتنە گوندی ئال عێشم‌و تەیموری بێنازو خوێناوی لەماڵی شێخ محەمەدی مامی خالید دادەبەزن.

گوندی ئال عێشم وەك خالیدو حوسێن‌و شێخ محەمەد باسیان دەكرد خزم‌ و كەسی یەكترن‌ و شێخ محەمەد چەند برایەكی هەیە كە كەدەكاتە مامی خالیدو حوسێن، بەڵام نزیكترین هاوڕێی تەیمور لەماوەی نزیكەی سێ‌ ساڵ مانەوەی لە گوندەكەو شاری سەماوە خالیدو حوسێن بوون، چونكە تەمەنیان نزیك بوو لە تەیمورو بەردەوام لەگەڵ یەكتر بوون بۆیە زۆرترین یادگاریان لەگەڵ تەیمور هەبوو.
ئیدی تەیمور لە ماڵی شێخ محەمەد بەدشداشەیەكی عەرەبی لەسەر جێگە رادەكشێت بێئەوەی یەك ووشەی عەرەبی بزانێت. خەڵكەكەش نەیاندەزانی چ باسەو چی رویداوە، هیچیان لەبارەی تەیمورەوە نەدەزانی ئەوەندە نەبێت كە پێویستە تەیمور چارەسەر بكەن‌و لەو مەینەتیەی ئێستای دەربازی بكەن.
دەسبەجێ لەگەڵ هێنانەوەی تەیمور پەنا دەبەنە بەر پزیشكێكی ناسیاو لە سەماوە بۆ ئەوەی تەیمور چارەسەر بكات، دوای سێ‌ مانگ لە وەرگرتنی دەرمان‌و رێنمایی پزیشك تەیمور دێتەوە سەرخۆو كێشەی تەندروستی نامێنێ‌.

حوسێن كە هاوڕێی تەیمور بوو كوری فارسی مامی خالید بوو، واتا برازای شێخ محەمەد، ئەو ووتی: كاتێك تەیمورمان هێنایە ماڵی مامە محەمەد زمانی ئەو منداڵەمان نەدەزانی، ئەو هەر دەگریاو ئێمەش تێی نەدەگەیشتین، بۆیە چوینە سەماوە چەند خێزانێكی كوردی لێبوو پێش 20 ساڵێك هاتبونە ئەو شارەو نیشتەجێبوون. كاتێك كوردێكی ناسیاومان هێناو قسەی لەگەڵ تەیمور كرد ئیدی تێگەیشتیتن چیرۆكی ئەو بەستەزمانە چەندە پڕ لەتراژیدیایە، دایكی‌و باوكی‌و سێ‌ خۆشكی زیندەبەچاڵ كراون، بەڵام ئێمە پێمان وابوو ئیدی هەموو گوندەكەیان زیندبەچاڵ كراون بۆیە لەدوای تێگەیشتن لە بەسەرهاتی ئەو منداڵە، بەهەموو شێوەیەك هەوڵماندا ژیانی بپارێزین‌و نازی بكێشین.
ئەو هاوڕێیەی دەیوت دوای چەند مانگێك لەمانەوە لە لادێ‌ تەیموریان هێنا ماڵی ئێمە لە سەماوە ئەو ماوەیە بەیەكەوە ژیاین تا رۆیشتەوە بۆ ناوكەس‌وكاری خۆی، لەهەمومان نازی زیاتر دەكێشرا، هەندێجار پێمانناخۆش بوو نازی لەئێمە زیاترە، بەڵام باوكم پێی دەووتم كوڕم ئێوە گەر یەكێك لێتان بدات پەنا دەبەنە بەر دایكتان یان یەكێكتان گازندەی خۆتانی پێدەگەیەنن بەڵام تەیمور كەسی نییە گازندەی لا بكات، نەدایك‌و نە باوك‌ و نەكەس‌وكار.

لەماوەی چوار مانگی یەكەم بەزەحمەت دەیتوانی بە عەرەبی قسەبكات، بەڵام خوشكەكانی حوسێن مامۆستا بوون‌و رۆژانە چەند سەعاتێك لەگەڵ تەیمور خەریك دەبوون بۆئەوەی فێری زمانی ئەوان بێت، تا وای لێهات لە ماوەی نزیكەی ساڵێك تەیمور وەك خەڵكەكەی ئەوێ‌ قسەبكات‌و بێتە دەرەوە یاری لەگەڵ منداڵان بكات، بەڵام رێگەی نەدەدرا لە ناوچەو گەڕەك دوربكەوێتەوە، بەساختەش ناسنامەیەكی باری شارستانیان بۆ تەیمور دەركردو ناویان نا عەلی عەبد عێشم واتای كوڕی مامی حوسێن بەڵام تەیمور بانگی دایك‌و باوكی حوسێنی دەكرد دایەو بابە، فێریانكردبوو كە پێویستە بەوشێوەیە بانگیان بكات.
حوسێن دەیگوت زۆربەی كات لەماڵی ئێمە بوو بەڵام لەهەموو ماڵەكان دەمایەوە وەك ماڵی خۆی وابوو، بەتایبەت سروشتی گوندی عێشم كە دوربوو لەشار هەموو خزم بوون‌و عەشایەریش بوون، ئەگەرچی هەموو خەڵكی گوندەكە بەسەرهات‌و چیرۆكی تەیموریان باش دەزانی بۆیە زۆر چاودێریان دەكردو نازیان دەكێشا، بەڵام ئەو سێ‌ ساڵەی تەیمور لەشار بەسەر برد.

خەمناكترین دیمەنی تەیمور كە حوسێن بۆی گێڕاینەوە، رۆژێك باوكی حوسێن یارییەك بۆ تەیمور دەكڕێت، یاریەكە شۆفڵێكی بچوك دەبێت، بەئومێدی دڵخۆشكردنی تەیموری بێنازو خەمگین، هەرئەوەندە تەیمور گەمانۆكەكەی دەبینێ‌ ئیدی كەوێتە گەستنی گەمانۆكەكەو بەددان جیڕكردنەوەو گریانێكی بەكوڵ شۆفڵەكە پارچە پارچەدەكات. ئیتر ماڵی حوسێن هەموو دەستدەكەنە گریان بەدیار تەیمورەوە. حوسێن دەیگوت ئەو دیمەنەم بیرناچێتەوە چونكە تەیمور لەڕقی ئەو شۆفڵەی دایك‌و باوك‌و كەس‌وكاری زیندەبەچاڵ كردبوو دەیویست كەمێك رقی هەڵرژێت.

حوسێن دەیوت تەیمور خوێندەواری هەبوو دەیتوانی بنوسێت بۆیە زۆرجار لە كاغەز وێنەی بازنەیەكی دەكێشاو ناوی دایك‌و باوك‌و مامەكانی‌و خوشكەكانی‌و كەس‌وكاری لێدەنوسی، بازنەكە مانای نوگرە سەلمان بوو، دوای ناونوسینەكان كاغەزەكەی پارچەپارچەدەكرد.

شێخ محەمەدیش كە مامەی خالیدو حوسێن بو باسی لە تراژیدیای چیرۆكی ئەو مناڵە كردو دەیوت سەرەڕای ئەوەی ئێمە تەیمورمان لەخۆگرتبوو بەڵام چارەنوسی ئێمە لەمەترسیدابوو گەر تەیمور ئاشكرابوایە ئەوا زۆرخراپ بوو بۆ ئێمە، بۆیە هەمیشە چاودێری ووردی تەیمورمان دەكرد. هەندێجار تەیمور دەیوت بمبەن بۆ شوێنی گۆڕەبەكۆمەڵەكە بۆ ئەوەی كەمێك دڵم ئاوبخواتەوە، بەڵام ئێمە داوی لێبوردنمان دەكردو بیانومان بۆ دەدۆزیەوەو دەمانووت ناتوانین بتبەین بۆ ئەو شوێنەو بارودۆخەكە ناسكە. 

شێخ زۆر موشتاقی تەیمور بوو كە جارێكی دیكە بیبینێتەوە، بۆیە وەك باسی برازایەكی خۆی بكات باسی تەیموری دەكرد، ئەو ووتی دوای چەند ساڵێك لە ساڵی 1990 بەرلە داگیركردنی كوێت ئێمە هەواڵمان لە خزمێكی خۆمان پێگەیشت كە رەنگە كەس‌وكاری تەیمور ببیننەوە، بەڕێككەوت لە ناوچەی دهۆك خزمێكی ناسیاوی خالیدو حوسێن لەعەسكەریی خزمێكی تەیمور دەناسن‌و باس لە تەیمور دەكەن، كە منداڵێكیان دۆزیوەتەوە لە نوگرە سەلمان‌و ناوی تەیمورەو ناویان ناوە عەلی‌و لەبنەڕەتدا خەڵكی كوڵەجۆی لای كەلارە بەڵام شارەزای ناوچەكە نین‌و كەس‌وكاریشی نەماوە.

ئیدی دوای دووسێ‌ جار هاتوچۆی هەردوولا مامەكانی تەیمور بڕیاردەدەن بەدوای تەیموردا بچن بەڵكو ئومێدێك هەبێت لەو سەحرا پڕنائومێدە سەرەداوێكیان دەسكەوێت‌و ئاهێك بێتەوە بەرگیانیان كە ئەگەر ساراو عەبدوڵای پاكیزەش نەدۆزنەوە ئەوا تەیموری بێناز بدۆزنەوە، ئەگەرچی نازانن چ باسەو چی رویداوەو چارەنوسی هیچ كام لەكەس‌وكاریان چییەو بەچی گەیشتوە.

شێخ محەمەد گوتی دوای چەند پەیوەندیەك ناردمان بەشوێن كەس‌وكاری تەیمور بین بیبەنەوە، بەڵام زۆریش دەترساین دڕندەكانی موخابەرات ئەو تاكتیكەیان دانابێت‌و ئێمەش لەخستە ببەن، بۆیە كاتێك دووان لە مامەكانی تەیمور هاتن بۆ گوندەكەیان "ئال عێشم" لەماڵێك چەند منداڵیكمان كۆكردەوە بەڵام تەیموریان لەگەڵ نەبوو بەڵكو تەیمور لە كونێكەوە تەماشای میوانەكانی دەكرد.
كاتێك مامەكانی دێنە ماڵەكە بۆئەوەی تەیمور بناسنەوە ئیدی تەیمور لەكونەكەوە مامەكانی دەبینێت‌و بەراكردن‌و گریان‌و "مامە مامە "هاواردەكات‌و باوەشیان پێدەكات، مامەكانیشی نەیاندەزانی نە بگرین‌و نەپێكەنن، نەهاواركەمن‌و نەپرسیاری عەبدوڵای براو سارای براژن‌و سێ كچەكەی بكەن.

تۆبڵێی ئەو دیمەنە چ دەرهێنەرێك بتوانێت بیكات بەفلم‌و ئاوێتەی ئەو واقعەی بكات كە زەوی‌و ئاسمان بەیەكەوە هاواریان لێبەرزدەبێتەوە كاتێك تەیمور لە ووڵاتی پڕ لەتەنیایی‌و غوربەتی هەناسەبڕ هاوار دەكات مامە مامە.. كوانێ‌ باوكم كوانێ‌ دایكم ...

ئیدی لەو لەحزەیە هەموو گرێ كوێرەكان دەبنەوەو تەیمور بەكەس‌وكاری شاد دەبێتەوەو دوای گەلێك مەمنونی‌و چاوماچكردنی كەس‌وكاری شێخ محەمەد تەیمور لەگەڵ مامەكانی بەرەو ووڵاتی مەرگستان رێدەكەوێت‌و دیتەوە بۆ كەلار، بەلام دوای مانگێك بەهۆی خراپی رەوشی ئەمنی جارێكی دیكە تەیمور دەچێتەوە سەماوە تا پێش راپەڕینی 1991 لەوێ‌ دەبێت‌و دواتر جارێكی دیكە دێتەوە بۆ كەلار.

شێخ محەمەد گوتی لەساڵانی 1994‌و 1995 لە رادیۆی ئێران بۆ یەكەمجار گوێبیستی چیرۆكی تەیمور بوین، لەوكاتەدا ترسێكی گەورەمان لێنیشت بەتایبەت رژێمی بەعس دەستی لەهیچ نەدەپاراست، بەڵام لەچیرۆكەكە كە لەزاری تەیمور دەگێڕدرایەوە، ناوی كەس‌و شوێنەكە نەهێنرا تەنها ناوی شاری سەماوە نەبێت.

ئەو شایەتحاڵە زیندوەی ئەنفال كە شایەتیدا لە دادگایکردنی سەرانی رژێم لەسەر جینۆسایدكردنی گەلی كورد، لەدوای راپەڕینی 1991 دەبێتە پێشمەرگەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان‌و لە كۆتایی ساڵ 1996 بەهاوكاری مامجەلال رەوانەی ئەمریكا دەكرێت‌و ئێستا لەوێ‌ دەژیت.

تەیمور ئێستا لە ئەمریكایەو پەیوەندیەكی توندوتۆڵِی لەگەڵ ئەو خێزانە عەرەبە هەیەو خێزانە عەرەبەكە كوڕێك‌و دوسێ‌ كچیان لە ئەمریكایەو بەردەوام وەك خوشك‌و برا سەردانی یەكتر دەكەن‌و لەسەرداوای تەیموریش حوسێن‌و خالیدو شێخ محەمەد سەردانی كوردستانیان كرد بۆ بەشداریكردن لە كۆنگرەی بەجیهانناساندنی جینۆسایی ئەنفال.

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations