هەرێم و بەغدا و توركیا و مەسەلەی بۆڕییەكە!

سەردار عەزیز
23.05.2019

لە یەكی حەوتی ساڵی ١٩٧٤ دیكتاتۆری پێشو سەدام حسێن، كە ئەو كات جێگری سەرۆك بو، بە سەردانێك دەچێتە ئەنكەرە، لەوێ سەرۆك وەزیرانی توركیای ئەو كاتە بڵند ئەجەوید پێشوازی لێدەكات. بۆ توركیا دوو پرس لە ئارادابوو: یەكەم، ئەو ڕۆژگارە بە هۆی پرسی قوبرسەوە توركیا لە ژێر فشاردا بوو، پشتیوانی عێراق بۆی جێگەی بایەخ بوو. پرسی دوەم پرسی نەوت و ڕاكێشانی بۆڕی نەوت بو. هەردوو پرسەكە تێكئاڵاوبون كاتێك توركیا دەترسا كە ئابلۆقە لە بواری وزەشدا بە سەریدا بسەپێت، بۆیە هەوڵی دەدا خۆی لە هەژەمۆنی زەبەلاحەكان، كۆمپانیا زەبەلاحەكانی نەوتی جیهانی رزگار بكات و ڕاستەوخۆ نەوت لە عێراقەوە بە دەستبهێنێت.

نە حكومەت و نە پەرلەمانی عێراقی لە گەڵ ئالۆزكردنی ئەم پرسەدان، زیاتر لە گەڵ ئیدارەدانی دان. ئەو لێدوانانەی كە دەدرێت هەموو یان بۆ سوككردنی دۆخەكەیە یان بە ئامانجی سیاسی تایبەت

بۆ عێراق پرسی سەرەكی داواكاری بو كە توركیا فشار بكاتە سەر ئێران كە پشتیوانی بۆ كوردەكان ڕابگرێت. 

لە دیدارەكەدا لە سەر ئەوە ڕێككەوتن كە بۆڕی گواستنەوەی نەوت بە بڕی نیو ملیون بەرمیل لە ڕۆژێكدا لە كەركوكەوە بۆ بەندەری جیهان دروست بكرێت. لە ساڵی ١٩٧٥ دروستكردنی دەستی پێكرد و ساڵی ١٩٧٧ تەواوبو. پرسی ئەوەی بۆچی ئەم بۆڕییە دروست كرا، چ كاریگەری هەبو لە سەر پەیوەندی نێوان ئەم دو وڵاتە و هەروەها پرسی كورد، هێندە كاری توێژینەوە و ئەكادیمی لە سەر نەكراوە. ئێمەش لێرەدا ئامانجمان ئەوە نیە كارێكی ئەكادیمی لەو بارەوە بكەین. ئەوەی لەم نوسینەدا مەبەستمانە ڕوناكی خستنە سەر كۆمەڵێك ئاڵۆزیە كە ئەمڕۆ لە بارەی پەیوەندی نەوتی نێوان توركیا و عێراق لە ئارادیە كە ئامانجی سەرەكی هەرێمی كوردستانە.

لە ساڵی ٢٠١٤ حكومەتی عێراقی لە ژوری بازرگانی نێودەوڵەتی شكات لە توركیا دەكات بۆ كڕین و فرۆشتنی نەوتی هەرێم. ئەم شكاتە ئێستا خەریكە دەگاتە دوا قۆناغی، ڕەنگە لە پایزی داهاتودا دەرئەنجامەكانی دەركەوێت. ئەم پرسە لە هەمانكاتدا لە دادگا باڵای فیدڕالی عێراقی لە چاوەڕوانی بڕیار لە سەرداندایە.

ئەم پرسە یاساییە لە هەمانكاتدا سیاسیە و وڵاتانی ناوچەكە و ئەمریكاش نەك هەر چاودێری دەكەن بەڵكو چالاكانە ڕۆڵی تیادا دەبینن. قسەكردن لە سەر ئەم پرسە لە میدیا كوردیدا بە گشتی لە ڕوی سیاسەت و ململانێی ناوخۆیی هەرێمەوەیە، كە هەمیشە تەنها بەشێك لە دیمەنەكە دەگوێزێتەوە. 

هەرێم دەیەوێت سودمەند بێت لە بڕگەی دەی یاسای بودجەی ئەمساڵ كە داوا لە هەرێم دەكات بڕی ٢٥٠ هەزار بەرمیلی ڕۆژانە بداتە سۆمۆ. ئەم بڕگەیە بە ناڕاستەوخۆ دان بە مافی هەرێمدا دەنێت بۆ مامەڵەكردن لە گەڵ ئیدارەی سامانی سروشتیدا

لە كرۆكی ئەمەدا پرسێك هەیە: ئایا هەرێم مافی هەیە كە نەوتی بفرۆشێت؟ كاتێك حكومەتی مالكی شكایەتەكەی لە ژوری بازرگانی نێودەوڵەتی تۆمار دەكات، حكومەتی توركی پرس بە دادوەرێك دەكات لە واشنتون. بە دیدی ئەو دادوەرە پرسەكە هەروا بە ئاسانی نیە. بەڵكو ئەگەر هاتو ژورەكە لە بەرژەوەندی لایەك بڕیاری دا، ئەوا دادگای نێودەوڵەتی دەبێت بڕیار بدات لە بارەی سزاكەوە، كە پرسێكی ئاڵۆز و ناڕونە. لەم ڕوەوە دادوەری ناسراو جەیمس كرافۆرد لە ساڵی ٢٠٠٨ بە پێی لێكۆڵینەوەكەی وەهای دەبینیت كە هەرێم مافی هەناردەی نەوتی هەیە.

James Crawford 2008 The Authority of the Kurdistan Regional Government over Oil and Gas under the Constitution of Iraq

بە هەمانشێوە لە دادگای فیدڕالی ئەم پرسە لە دواخستندایە بە كۆمەڵێك هۆكارەوە. یەكێك لەوانە پەیوەندی نێوان سیاسی بونی ئەم پرسە لە گەڵ یاسایی بونی. بۆیە سەرلەنوێ داوا لە هەردولایەن: حكومەتی عێراقی و هەرێم كراوە، بە تایبەت پاش تێپەڕاندنی بودجەی عێراق، كە خواستیان بەرامبەر ئەم پرسە دەرببڕن. هەردولا لە ڕێگای پارێزەرەكانیانەوە خواستی خۆیان دەربڕیوە. 

بەڵام هەرێم دەیەوێت سودمەند بێت لە بڕگەی دەی یاسای بودجەی ئەمساڵ كە داوا لە هەرێم دەكات بڕی ٢٥٠ هەزار بەرمیلی ڕۆژانە بداتە سۆمۆ. ئەم بڕگەیە بە ناڕاستەوخۆ دان بە مافی هەرێمدا دەنێت بۆ مامەڵەكردن لە گەڵ ئیدارەی سامانی سروشتیدا. 

لە ساڵی ٢٠١٤ حكومەتی عێراقی لە ژوری بازرگانی نێودەوڵەتی شكات لە توركیا دەكات بۆ كڕین و فرۆشتنی نەوتی هەرێم. ئەم شكاتە ئێستا خەریكە دەگاتە دوا قۆناغی، ڕەنگە لە پایزی داهاتودا دەرئەنجامەكانی دەركەوێت. ئەم پرسە لە هەمانكاتدا لە دادگا باڵای فیدڕالی عێراقی لە چاوەڕوانی بڕیار لە سەرداندایە

ڕۆژی سێ شەممەی سەرۆك وەزیرانی عێراق دەچێتە ئەنكەرە، پرسی كێشەی نەوتی هەرێم و شكاتی حكومەتی عێراقی لە كۆمپانیای بۆتاشی توركی و ئەگەری بڕیاری ئەو دادگایە و كاریگەری لە سەر ناوچەكە پرسی سەرەكی دەبێت. بۆڕی گواستنەوەی نەوت لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژویەكی باشی نیە. ئایا بۆڕی كەركوك جەیهان توشی قەیران دەبێت؟

بە ڕی ئێمە نەخێر. لە بەرئەم هۆكارانەی خوارەوە. یەكەم، هیچ كام لە وڵاتانی كاریگەر لە سەر ئەم پرسە ئەم بڕیارەیان ناوێت. ئەمریكاییەكان ڕاستەوخۆ كاری لە سەر دەكەن و هەوڵی وەستانی دەدەن. دووەم، ئێرانیش ئەو دۆخەی پێ باش نیە. سێیەم، ئەگەر هەرێم ڕۆژانە بڕی ٢٥٠ هەزار بەرمیل بە بەغدا بدات ئەوا دەبێت زەمینەسازی بۆ ئەو دۆخە بكرێت، چونكە لە هەرێم كۆمپانیای بیانی بونی هەیە، لە نێویاندا كۆمپانیای روسی، كە ئەو وڵاتە ڕاستەوخۆ دەكات بەشێك لە پرسەكە. 

چوارهەم، نە حكومەت و نە پەرلەمانی عێراقی لە گەڵ ئالۆزكردنی ئەم پرسەدان، زیاتر لە گەڵ ئیدارەدانی دان. ئەو لێدوانانەی كە دەدرێت هەموو یان بۆ سوككردنی دۆخەكەیە یان بە ئامانجی سیاسی تایبەت. 

بۆیە ئەگەری هەیە دۆخەكە هەتا بودجەی ٢٠٢٠ بەمشێوەیە درێژە بكێشێت.

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations