وەڵامێكی یاسایی بۆ نووسراوە نافەرمی و كەسییەكەی جێگری سەرۆک و سکرتێری پەرلەمان

27.06.2020

لڤین: وەرگیراوە لە هەژماری سۆران عومەر


سەبارەت بە نووسراویان ژمارە (ت) لە 16/6/2020 كە لە لایەن جێگری سەرۆكی پەرلەمان و سكرتێری پەرلەمانەوە ئاراستەی سەرۆکی پەرلەمان و گشت فراکسیۆنەکان و ئەندامانی پەرلەمان کراوە، جگە لەوەی لە ڕووی ناوەڕۆكەوە نافەرمییە، هیچ بەهایەكی یاسایی نییە.


هەروەها بە پێی‌ پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستانیش هەروەک لە ماددەكانی (19 و 20)دا هاتووە، پێشێلكارییەکی دیکەی دەسەڵاتەكانی سەرۆكی پەرلەمانە، هاوشێوەی ئەوەی لە كارنامەی دەستەی سەرۆكایەتی دانیشتنی ڕۆژی (7/5/2020)دا هاتووە سەبارەت بە لابردنی پارێزبەندی پەرلەمانتار (سۆران عومەر)، پشتبەست بە بڕگەی (1 لە ماددەی 18)، كە تیایدا هاتووە: "نوێنەرایەتیكردنی پەرلەمان و قسەكردن بە ناوییەوە" لە دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمانە.


هەروەها بە پێی (هەمان ماددە) ئەوە سەرۆکی پەرلەمانە، کە مافی واژۆكردن و ئاڕاستەكردنی نووسراو و لێدوانە فەرمییەكانی پەرلەمانی كوردستانی هەیە بۆ دامەزراوە فەرمییەکان و فراكسیۆنەكان نەک جێگری سەرۆکی پەرلەمان و سکرتێری پەرلەمان.


هەر بۆیە ئەوەی، کە لە نووسراوە نافەرمییەکەیاندا هاتووە، هیچ بەهایەكی پابەندكاری نییە و بە پێی پەیڕەوی ناوخۆ، لە دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمانە.
شیکردنەوەی یاسایی و ئەکادیمی بۆ ئەو نووسراوە نافەرمییە ئەمانەی لای خوارەوە هەڵدەگرێت:

1/ لە ڕووی تەكییفی یاساییەوە، نووسراوی نافەرمی ژمارە (ت لە16/6/2020) كە لە لایەن جێگری سەرۆكی پەرلەمان و سكرتێری پەرلەمانەوە ئاڕاستەی سەرۆكی پەرلەمان كراوە:


بەپێی‌ ماددەی 19 و 20ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان، هیچیان مافی ئەوەیان نییە، كە نووسراوی فەرمیی پەرلەمانیی بە ژمارە و بەرواری فەرمی سەرۆكایەتی پەرلەمانەوە دەر بكەن.


یان بە سیفەتی ئەندامانی دەستەی سەرۆكایەتی، بە پێچەوانەی بۆچوونی سەرۆكی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانەوە"سەرۆکی پەرلەمان"، هەڵسەنگاندن بۆ دەسەڵاتەكانی سەرۆكی پەرلەمان بكەن، ئەو دەسەڵاتانەی، کە بە پێی پەیڕەو پێی بەخشراوە. چونکە بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان، جێگری سەرۆكی پەرلەمان تەنها چوار دەسەڵاتی هەیە، کە سەرجەمیان دەسەڵاتی یەدەگییە و پشتبەستە بە پرەنسیپی جێگرتنەوە (مبدا‌ء الحلول).


هەروەها سكرتێری پەرلەمانیش خاوەنی نۆ دەسەڵاتی مەكتەبییە، وەك "وەرگێران و چاودێری كۆنووس و دڵنیابوون لە نصاب" و هیچ كام لەو دەسەڵاتانەش مافی ناداتێ بە نووسینی ئەم چەشنە نووسراوە نافەرمییانە و یا تكییف و ڕاڤەی دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمان بکات و خودی ئەمجۆرە نووسینە (نافەرمییە ـ كەسییە)  دەستدرێژكردنە سەر پەیڕەو و دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمانە.


هەروەها بە بڵاوكردنەوەی نووسراوی نافەرمی (ژ/ت لە 16/6/2020)یان، پێشێلی دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمانیان كردووە، چونكە بڵاوكردنەوەی سەرجەم نووسراو و بڕیارەكان و ئاڕاستەکردنی بۆ فراكسیۆنەكان و دامودەزگا فەرمییەكان، پشتبەست بە بڕگەی (دوازدەم لە ماددەی 18 ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان): "واژۆكردنی سەرجەم ئەو نامە و نووسـراوانەی، لـە پەرلەمانـەوە یـان لـە یــەكێك لــە لیژنەكانیــەوە دەردەچن و دەكەونــە چوارچێوەی دەســەڵاتی سەرۆك"، تەنها لە دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمانە و كاری "سكرتێری پەرلەمان" و "جێگری سەرۆكی پەرلەمان" نییە، كە دەسەڵاتەكانی جێگر یەدەگییە و ناكرێت دڕدۆنگی و كێبڕكێی لە گەڵ دەسەڵاتە ڕەسەنەكانی سەرۆكی پەرلەماندا پێ بكرێت، چونكە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی پەرلەمان، پشتبەستە بە پڕەنسیپی (ڕەسەنایەتی- اصالەت) و ئەمەش ڕێگریی لەواندەکات "جێگری سەرۆكی پەرلەمان و سكرتێری پەرلەمان" کە هەڵسەنگاندن بۆ هێزی یاسایی بڕیارەكانی سەرۆكی پەرلەمان بكەن.


2/ بڕیاری ژمارە (4) سەبارەت بە هەڵگرتنی پارێزبەندی پەرلەمانتار سۆران عومەر بڕیارێکی نایاساییە، لەبەر ئەمانەی لای خوارەوە:


أ- بڕیاری (ژ/4 لە 7/5/2020) پشتبەست بووە بە كارنامەیەكی پوچەڵ، چونکە كارنامەی دەستەی سەرۆكایەتی بەپێی ماددەی ( 16 / بڕگەی یەكەم) بە كۆدەنگی سەرجەم ئەندامانی دەستەی سەرۆكایەتی دادەنرێت، نەك بە زۆرینە و كەمینەی دەستەی سەرۆکایەتی. لەبەر ئەوە هەر بڕیارێكیش هەبێت، پێویستە لە سەرۆكی دەستەوە دەربچێت، كە سەرۆكی پەرلەمانە.


نووسراوە نافەرمییە كەسییەکەی ئەو بەڕێزانەش ئاماژەی داوە بەوەی، "كە ناكرێت بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی هەڵبوەشێتەوە (الغا‌ء)، كە لە ڕاستیدا پرسی بڕیارەكە (هەڵوەشاندنەوەـ الغا‌ء) نییە، بەڵكو (پوچەڵكردنەوەیە ـ إبطال).


ئەم دەربڕینەی ئەم نووسراوە نافەرمییە كەسییە، كاتێك درووست بوو، كە بڕیاری (ژ/4ی 7/5/2020) هیچ كەموكوڕیی و پێشێلكارییەکی پەیڕەویی پەرلەمانی نەبێت و بە شێوەیەكی شەرعیی و درووست لەدایكبووبێت، بەڵام لە دۆخی ئەو بڕیارەدا، كە هەر لە سەرەتاوە بە نایاسایی لەدایكبووە و زیاد لە چەندین بڕگە و ماددەی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی تیادا پێشێلكراوە، ناكرێت حوكمی ڕێسایەكی یاسایی درووست وەربگرێت، ئەویش پشتبەست بەو پڕەنسیپە یاساییەی كە دەڵێت: (الباطل لاینعقد ولا یفید الحكم) و (مابني علی الباطل باطل).

ب- بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی (لە هەموو دۆخەكاندا) گەر بەشێوەی درووستیش درابێت ئەوا نە (تشریع)ە و نە (بڕیاری تەشریعی)ە، بەڵكو ڕێگەپێكدانێكی یاساییە، كە بریتیە لە میكنەیەكی یاسایی: (المكنة القانونیة) ، وهو رفع قید المنع فی تحریك الدعوی الجزائیة أو الاذن في تحریك الدعوی الجزائیة ولا ینشئ أي مركز قانونی عام أو مجرد) ، كە ڕێگە دەدات بە دەسەڵاتی دادوەری داوای جەزائی بجوڵێنێت تەنها بۆ ئەو ماددەیەی كە لە دۆسیەكەدا هاتووە. ئەمەش واتە هەڵگرتنی کۆتبەندییە لەسەر جوڵاندنی داوای جەزائی و زیاتر لەوەش لە دەرەوەی فەسڵی تەشریعی دەستەی سەرۆكایەتی بە كۆدەنگیی دەسەڵاتی هەڵگرتنی پارێزبەندی هەیە لەو بابەتانەی، كە ڕێگەی پێدراوە.


هەروەها دەستەی سەرۆكایەتی، بە كۆدەنگیی، لە دەرەوەی فەسڵی تەشریعی ناتوانێت تەشریع دەربكات یان بەشداری بەرنامەی كاری تەشریعی بێت بەڵام لە توانایدایە ڕێگە بە جوڵاندنی داوا بدات، چونكە مكنەیەكی ڕێکارییە.


ئەمەش ناچێتە چێوەی مامەڵەی تەشریع و بڕیاری تەشریعیەوە و پێویست بەوە ناكات ئەو حوكمەی بەسەردا بسەپێت، (بڕگە چوار لە ماددەی 24 لە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان).

ج- تەوزیفكردنی (پرەنسیپی پلەبەندی یاسایی- مبدأ التدرج القانوني) لەم نووسراوە نافەرمییە كەسییەدا لە سێ‌ لایەنەوە نایاساییە:


یەكەم/ پرەنسیپی پلەبەندی یاسایی لە نێوان ڕێسای یاسایی درووست دەبێت، نەك لەسەر ڕێسایەك یان ڕێگەپێدانێكی پوچەڵ لە سەرەتای درووستبوونیەوە،  هەربۆیە بەناو بڕیاری ژمارە (4) ی (7/5/2020) بڕیارێکی درووست نەبووە تاببێت بە رێسای یاسایی و پاشان ملكەچی پلەبەندی یاسایی بێت.


دووەم/ ئەم پرەنسیپە (پرەنسیپی پلەبەندی یاسایی) لە نێوان ڕێسای یاسایی درووستدا ڕوودەدات، هەم "لە ڕووی ڕواڵەتی" و هەم "لە ڕووی بابەتیەوە".


هەروەها لە نێوان یەك ئاستی ڕێسای یاساییدا پلەبەندی یاسایی بوونی نییە، بە تایبەت، كە دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمان كۆتا قۆناغی درووستكردنی ڕێسایی یاسا بێت و پارێزەری درووستێتی ڕێسا یاساییەكە بێت وەك پارێزەری پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان.

 

هەروەها، بڕیاری هەڵگرتنی پارێزبەندی تەنها میكنەیەكی یاساییە بۆ جوڵاندنی داوا جەزائییەكە.


سێیەم/ دەسەڵاتی سەرۆكی پەرلەمان لە هەمان پلەی یاساییدایە و بەشێكە لە درووستكردنی ڕێسای یاسایی و واژۆكردنی میكنە یاساییەكە، بۆیە ناكرێت پلەبەندی یاسایی بەسەردا جێبەجێكرێت، چونكە سەرۆكی پەرلەمان نوێنەری دامەزراوەی یاسادانانە و بەشێكە لە دامەزراوەكە و لێی جیا نییە تا ملكەچی پلەبەندیی یاسایی بێت.

د- سەبارەت بە دۆسیەی پەرلەمانتار سۆران عومەر، پەیوەست بە كاری پەرلەمان لە ژێر سایەی "پارێزبەندی بابەتی" "الحصانة الموضوعیة"دا:


هەموو سكاڵایەكی سزایی جا لە هەر بەڕێزێكەوە بێت (موجبی لابردنی پارێزبەندی نییە!)  بەڵكو پێویست بوو لە كارنامەی پەرلەماندا ڕەچاوی سەرجەم بڕگە و مەرجەكانی لابردنی پارێزبەندی بكرێت و ئەوە یەكلایی بكرێتەوە ئەم كردەیە دەچێتە چوارچێوەی "پارێزبەندی بابەتی" یان "پارێزبەندی ڕێکاری" پەرلەمانتارەوە، چونكە لە یەكەمیاندا بە هیچ شێوەیەك پارێزبەندی لانابرێت و لە دووەمیاندا ڕێگەپێدراوە.  

هەروەها یەكلاییكردنەوەی ئەوەی كە کردەی پەرلەمانتارێك بە هۆکاری وەزیفی یان بە هۆی وەزیفەكەیەوەیەتی لە دەسەڵاتی پەرلەمانە، کە پێدەوترێت: "پارێزبەندی بابەتی" و لە هەمان كاتیشدا "هۆکاری ڕێگەپێدانە- اسباب اباحە"، چونكە " جێبەجێکردنی ئەرکە ـ ئەدای واجبە"،  بەپێچەوانەوە گەر "لە دەرەوەی وەزیفە" یا "لە دەرەوەی كاری پەرلەمانتارییە"، ئەوجا شیاوێتی ئەوەی هەیە ڕێگە بە لابردنی پارێزبەندیەکەی بدرێت، چونكە لە دەرەوەی وەزیفە یا لە دەرەوەی كاری پەرلەمانە و لێپێچینەوەی بۆ دادگایە و لەژێر سایەی پارێزبەندیی ڕێکارییە، ئەمە جگەلەوەی کە ئەم دابەشکردنە لە نێوان "پارێزبەندیی بابەتیی" و "پارێزبەندیی ڕێکاریی" پڕەنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانە، کە یەکەمیان لە دەسەڵاتی پەرلەمانەو دووەمیان لە دەسەڵاتی دادگایە و پێشێلکردنی پێچەوانەی پڕەنسیپی دابەشکردنی دەسەڵاتەکانە (مبدأ الفصل بين السلطات) ئەمەش ئەوەیە کە لە دۆسیەی پەرلەمانتار سۆران عومەردا پێشێلکراوە.


پاشان لە كارنامەی دیاریكراودا هیچ كام لەم بابەتانە دیاری نەكراون و هیچ دانیشتنێكی گوێگرتن بۆ پەرلەمانتار سۆران عومەر ڕێكنەخراوە، ناوەڕۆكی سكاڵاكانیش پشتبەست بە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان تاوتوێ‌ نەكراوە، كە دەبوو پەرلەمان لە بڕگەكانی (6،5،4،3،2،1) و لە كارنامەی ناوبراودا ڕاستەوخۆ سەرجەم گەرەنتیە یاساییەكانی پەرلەمانتاری ناوبراو پێشێل نەکات.


بەمەش بڕگەی دووەم پێشێلكرا کە دەڵێت: "ئەندام، ئازادی ئاخـاوتن و ڕادەربڕینـی تـەواوی هەیـە لـەكاتی ئەنجامـدانی كــاری پەرلەمانیــدا، بــە شــێوەیەك ڕەچــاوی رێزگــرتن لــە دامــەزراوە دەستورییەكانی هەرێم لە چوارچێوەی یاسا كارپێكراوەكان بكات."، کە ڕاستەوخۆ دەنگی لەسەردرا بێئەوەی هیچ خوێندنەوەیەک بۆ ناوەڕۆكی سكاڵاكە بكرێت، كە ئایا پەیوەنددارە بە كاری پەرلەمانیەوە، یان لەدەرەوەی كاری پەرلەمانییە؟!،  بەمەش حكومەكانی (بڕگەی 2 لە ماددەی 2٤)ی پەیڕەوی ناوخۆی پێشلكرا، چونکە پەرلەمانتار سەبارەت بە سەرجەم كارەكانی پەرلەمان و بەڕێوەبردنی ئەدای وەزیفەكەی نابەرپرسیارە و ئەو نابەرپرسیارێتییە، هەم لە كاتی پەرلەمانتاری و هەم لە دوای تەواوبوونی ئەدای پەرلەمانتاریدا بەردەوامە ئەمەش جەوهەری پرەنسیپی پارێزبەندیی بابەتیە.


ئەمە جگە لەوەی ئەم پرەنسیپە پڕەنسیپێکی دەستوورییە و لە بڕگەی دووەم ( أ) ماددەی 63 دەستووری هەمیشەیی عێراقدا دەقنووس كراوە.


هەربۆیە پێشێلكردنی (پرەنسیپی پارێزبەندیی بابەتی) پەیوەندی بە زۆرینە و كەمینەوە نییە، بەڵكو پەیوەنددارە بە پرەنسیپە جێگیرەكانی دەستووری عێراق "بڕگەی 2/ أ ماددەی ٦٣" و "بڕگەی 2 ماددەی 2٤" لە پەیڕەوی ناوخۆ پەرلەمانی كوردستان، كە لە ڕووی یاسای سزادانی عێراقییەوە بە (هۆکارەکانی ڕێگەپێدان- اسباب اباحة) هەژمار دەكرێت.


بەڵگەی زیاتر لەسەر هەمان بابەت لە سەرجەم  پەرلەمانەكانی وڵاتانی دونیا و لە نێویشیاندا پەرلەمانی فەرەنسا هەیە، كە لە ماددەی 26ی دەستووری فەڕەنسی دەقنووسكراوە، بە هەمانشێوە ئەوە ئەركی پەرلەمانە یەكلایكاتەوە كە كردەی پەرلەمانتار پەیوەنددارە بە كاری پەرلەمانی یان لە دەرەوەی كاری پەرلەمانییە و پێویست بوو لە ڕێگەی لیژنەیەكی تایبەتمەندەوە یەكلایی بكرێتەوە نەک بەشی یاسای سەرۆکایەتی پەرلەمان چونکە سۆران عومەر پەرلەمانتارە نەک فەرمانبەری دیوانی سەرۆکایەتی پەرلەمان تا بەشی یاسا مامەڵەی لەگەڵدا بکات وەک لە پەراوێزەکانی سەر نوسراوی (٢٤٠٣ لە ٦/٤/٢٠٢٠)دا هاتووە، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی سەرجەم پێوەرە فیقهی و دادوەرییەكان و لە نێویشیاندا (سرووشتی تاوانەكە، هەبوونی بەڵگەكان، پاڵنەری سیاسی بڕیارەكەی دادگا، تا چەندێك داواكە پێچەوانەیە لەگەڵ ئازادی كاری پەرلەمانی، ئەدای وەزیفی پەرلەمانتارە یان لە دەرەوەی ئەدای وەزیفەکەیە) پێش ئەوەی بچێتە سەر سەكۆی پەرلەمان.


هەروەها بڕیاری بە ناو ژمارە (4) لە(7/5/2020) خاڵیە لە سەرجەم ئەو ڕێكارانە. ئەمەش پوچەڵیەكی دیکەی ئەم ڕێوشوێنەیە، کە ئەو بڕیارەی لە سایەدا دەرچووە.

كۆتایی بەشی یەكەم و ماویەتی....

2994 جار بینراوە

زیاتر

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations