رۆژی8ی شوبات.. روداوێكی گه‌وره‌ له‌ مێژووی عیراقدا

08.02.2020

لڤین: پیوکەی میدیا

كوده‌تای 8 شوباتی 1963 له‌ عێراق

شۆڕشی 14ی ته‌مموز له‌بنه‌ڕه‌ت دا، كوده‌تای سه‌ربازی له‌ 14ی ته‌مموزی 1958 له‌ دژی سیسته‌می پاشایه‌تی و له‌ دژی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی دووه‌می عێراق ئه‌نجام درا، كه‌ به‌ پێی سه‌رچاوه‌ ناره‌سمییه‌كان له‌م شۆڕشه‌ به‌كۆی گشتی 100 كه‌س كوژراون، له‌ ئه‌نجامی شۆڕش یان كوده‌تاكه‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسم بووه‌ یه‌كه‌م سه‌رۆك كۆماری عێراق، كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تی ھێنراو رژێمی كۆماری له‌ عێراق راگه‌یه‌ندرا، گه‌رچی له‌ سه‌ره‌تادا بزووتنه‌وه‌ی ته‌مموزی ساڵی 1958 له‌ عێراق بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌ستپێكردنی لاپه‌ڕه‌یه‌كی نوێ ده‌كرد، به‌ڵام زۆری نه‌برد سه‌رانی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌، له‌ به‌ڵێنه‌كانی خۆیان ھه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ و ده‌ستیانكرد به‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی سه‌ركوتكردنی ھه‌ر به‌رھه‌ڵستكارێكی ده‌سه‌ڵاتی عه‌بدولكه‌ریم قاسم و فه‌رمانڕه‌وایی شیوعییه‌كانی عێراق، كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ بوونه‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار، ئیتر لێره‌وه‌ ناڕه‌زایه‌تی له‌ناو عیراق وكوردستان دژ به‌سیاسه‌ته‌كانی قاسم وشوعییه‌كان. سه‌ری هه‌ڵدا له‌لایه‌كی تره‌وه‌ نه‌گونجانی به‌رژوه‌ندی هه‌ندێك له‌وڵاتانی رۆژئاوا له‌گه‌ڵ قاسم رۆژله‌دوای رۆژ كیشه‌كان قوڵترده‌كرده‌وه‌ له‌لایه‌كی تره‌وه‌ چه‌ندگروپێكی توندڕه‌وی عه‌ره‌بی سه‌ریان هه‌ڵدابوو كه‌به‌ئاشكرا كاریان ده‌كرد.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ بۆ دژایه‌تی كردنی عه‌بدولكه‌ریم قاسم و ده‌ستكه‌وته‌كانی شۆڕشی 14 ی ته‌موزی 1958 هێزه‌ ره‌گه‌زپه‌رسته‌ عه‌ره‌به‌ ‌شۆڤێنیه‌كان و حزبی به‌عس ، به‌ یارمه‌تیدانی كۆماری یه‌كگرتووی عه‌ره‌ب كه‌ له‌ (میسرو سوریا) پێكهاتبوو به‌ یارمه‌تیدانی راسته‌وخۆی جه‌مال عه‌بدولناسر كه‌وتنه‌ خۆ ئاماده‌ كردن بۆ پیلانگێران وبه‌رپاكردنی كۆده‌تا .

ئه‌وهه‌ڵانه‌ی وایكرد به‌عسی و قه‌ومییه‌كان ده‌ستبده‌نه‌ كوده‌تا

هه‌ندێك هه‌نگاوی خراپی عه‌بدولكه‌ریم كه‌ كاریگه‌ریی سلبی هه‌بوو له‌سه‌ر خه‌ڵكی و هانده‌ریش بوو بۆ به‌عس و قه‌ومه‌چییه‌كان.

ئه‌وه‌بوو، دوای ئه‌وه‌ی زه‌عیم عه‌بدولكه‌ریم جڵه‌وی بۆ دوژمنه‌كانی شل كردو تاوانباره‌ زله‌كانیانی ئازاد كرد، كارێكی تریان پێكرد كه‌ مایه‌ی نیگه‌رانیی دۆسته‌كانی و خه‌مخۆرانی شۆڕشی ته‌مموز بوو، ئه‌و كاره‌ش پشتگوێ‌ خستنی ئه‌فسه‌ره‌ دڵسۆزه‌كان بوو ، جێگاكانیشیان به‌ئه‌فسه‌ره‌ قه‌ومه‌چییه‌كانی موسڵ و دلێم پڕ كرانه‌وه‌.

هه‌نگاوێكی تری خراپی زه‌عیم عه‌بدولكه‌ریم ده‌ست تێوه‌ردان بوو له‌كاروباری رێكخراوه‌ پیشه‌یی و جه‌ماوه‌رییه‌كان و ته‌نانه‌ت له‌مه‌سه‌له‌ی مۆڵه‌تدان به‌پارته‌ سیاسییه‌كانیش له‌چوارچێوه‌ی ده‌ست تێوه‌ردانی له‌ڕێكخراوه‌كانا، دوكانێكی ئه‌ده‌بیی به‌رانبه‌ر به‌یه‌كێتیی ئه‌دیبانی عیراق قوت كرده‌وه‌ كه‌ جه‌واهیریی سه‌رۆكی بوو، مۆڵه‌تی به‌ڕێكخراوێكی تری ئه‌ده‌بی دا به‌ناوی (كۆمه‌ڵه‌ی ئه‌دیبان و دانه‌ران) ئیتر باره‌گای ئه‌و رێكخراوه‌ بووه‌ مۆڵگه‌ی قه‌ڵه‌مه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان، ئه‌وانیش به‌دڵی خۆیان كه‌وتنه‌ دوژمنایه‌تی دیموكراتی و چه‌پڕه‌ویی و گه‌لی كورد، له‌و باره‌یه‌وه‌ چه‌ندین وتاریان له‌ڕۆژنامه‌كانی وه‌ك (الحریه‌) و (الفجر الجدید) و (بغداد) و (الپوره‌)دا بڵاوكرده‌وه‌، هه‌ر ئه‌مانه‌ش بوون رێگایان خۆش كرد بۆ كه‌سانی ره‌گه‌زپه‌رستی وه‌ك كلوفیس مقێود كه‌ داوای توانه‌وه‌ی كوردی له‌ناو نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بدا ده‌كردو له‌ولاشه‌وه‌ رشید الفیل ناوێك په‌یدابوو، زۆر بێ‌ شه‌رمانه‌ ره‌چه‌ڵه‌كی كوردی ده‌برده‌وه‌ سه‌ر جنۆكه‌ی كێوی قاف، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌دیبانی كورد دلێرانه‌ به‌ره‌نگاریان بوونه‌وه‌و به‌چه‌ندین وتار به‌رپه‌رچیان دانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و قه‌ڵه‌مانه‌و رێكخراوه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كه‌شیان له‌سه‌ر ئه‌و رێبازه‌ی گرتبویانه‌ به‌ر، به‌رده‌وام بوون و دوای كووده‌تای هه‌شتی شوبات زیاتر هار بوون.

رۆژی 8ی شوباتی 1963 چی ڕوویدا؟

ده‌وروبه‌ری كاتژمێر 8 ی به‌یانی رۆژی هه‌ینی 8 ی شوباتی 1963، به‌رامبه‌ر 14ی ره‌مه‌زان، به‌ له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌و رۆژه‌ ده‌وامی ره‌سمی نه‌بوو، عه‌بدولكه‌ریم قاسم له‌ پشوودا بوو، رێگاكان چۆڵبوون و هاتووچۆیان كه‌م له‌سه‌ر بوو، عه‌بدوسه‌لام عارف و به‌عسییه‌كان ده‌ستیان دایه‌ كوده‌تا دژ به‌ رژێمی قاسم.كاتژمێر هه‌شتی ته‌واو، عه‌بدول سه‌لام عارف گه‌یشته‌ كه‌تیبه‌ی ده‌بابات له‌ ئه‌بو غرێب و په‌یوه‌ندی به‌ عه‌قید ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر كرد، به‌هه‌ردووكیان سه‌رپه‌رشتی خالید مه‌كی هاشمیان كردو داوایان لێكرد به‌ره‌و به‌غدا برۆن.

كاتێك گه‌یشتنه‌ باره‌گای رادیۆ، ئه‌فسه‌ره‌كانی باره‌گاكه‌ش هاوكاریان بوون بۆ كوده‌تاكه‌ و ده‌ستیان به‌سه‌ر كه‌لوپه‌لی رادیۆكه‌دا گرت. هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئیزگه‌وه‌ سه‌عات (9:40) خوله‌ك یه‌كه‌م به‌یاننامه‌ی ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانی شۆڕش كوده‌تاچییه‌كان خوێندرایه‌وه‌ و رایانگه‌یاند كه‌ كۆتایی به‌ رژێمی قاسم هاتووه‌ و ناوبراو له‌باره‌گای وه‌زاره‌تی به‌رگری ده‌ستگیركراوه‌، به‌ڵام له‌م كاته‌دا زه‌عیم قاسم له‌ پشوودا بوو، كاتێكیش له‌ماڵ هاته‌ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ره‌و وه‌زاره‌تی به‌رگری بروا، به‌هه‌زاران خه‌ڵك رژانه‌ شه‌قامه‌كان و به‌هوتاف كێشان قاسمیان گه‌یانده‌ باره‌گای وه‌زاره‌تی به‌رگری، خه‌ڵكه‌كه‌ هاوریان ده‌كرد هیچ كه‌س سه‌رۆكیان نییه‌، زه‌عیم نه‌بێت. وداوای چه‌كیان له‌ قاسم كرد بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌.به‌ڵام تا ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ش ره‌تیكرده‌وه‌ چه‌ك به‌ لایه‌نگرانی بدات.

ئه‌و رۆژه‌ی پلانی كوده‌تاكه‌ دانرا وجێبه‌جێكرا،كه‌تێیدابه‌عسیه‌كان و قه‌ومیه‌ توندڕه‌وه‌ عێراقیه‌كان كوده‌تایه‌كی‌ ره‌شیان به‌سه‌ر قاسمدا كرد، ئه‌و رۆژه‌ورۆژانی‌ دواتر ده‌سته‌یه‌ك به‌ناوی‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌ دروست بوو،به‌ ناو كوچه‌و كۆڵانه‌كانی‌ به‌غدایا بڵاو بونه‌وه‌و كه‌وتنه‌ كوشت و بڕی‌ خه‌ڵكی‌ سڤیل و شیوعیه‌كان وئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌خۆیان به‌لایه‌نگری قاسم وده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ده‌زانی، حكومه‌ت له‌ ئاكامی زۆری سته‌م و ده‌ستدرێژی ئه‌وان بۆ سه‌ر شیوعی و  ئۆپۆزسیۆن و خه‌ڵكی مه‌ده‌نی ناچار بوو به‌ یاسایه‌ك رێكیان بخات ، ئه‌و یاسایه‌ به‌ یاسای ژماره‌ 35 ی ساڵی 1963 ناسراوه‌،  یاساكه‌ له‌ 18 – 5- 1963 ده‌رچووه‌ و بریتیه‌ له‌ 14 مادده‌ ، له‌و یاسایه‌دا سنور بۆ كاری حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان دانرا ، به‌ڵام وه‌ك هێزێكی خۆبه‌خشی نیشتمانی ناسێنرا .له‌ ماده‌ی دووی ئه‌و یاسایه‌دا هاتوه‌ ” حه‌ره‌س قه‌ومی هێزێكی میللی رێكخراوی مه‌شق پێكراوه‌ له‌ سه‌ر به‌كارهێنانی چه‌ك،  گه‌ل خۆی دروستی كردوه‌ تا ژیانێكی سه‌ربه‌ست و ئازادانه‌ بژی ، ئه‌ركه‌كانی :

یه‌كه‌م : پاراستنی سه‌رهه‌ڵدانی عه‌ره‌بی له‌ عیراق و نه‌خشه‌كێشانی رێگای شۆڕشێكی پێشكه‌وتوخواز .

دووه‌م : هاوكاری هێزی سه‌ربازی له‌ كاتی شه‌ڕو په‌لاماری ده‌ره‌كی

سێیه‌م : به‌شداری له‌ پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ .

چواره‌م : به‌شداری له‌ كرده‌كانی بنیاتنانه‌وه‌و بنیادنانی ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی .

پێنجه‌م : هه‌ستان به‌و كارانه‌ی بۆی دیاری ده‌كرێ‌ له‌ شوێنی دیكه‌وه‌ یان سه‌رپشكی ده‌كه‌ن له‌ ماده‌ی سێیه‌مدا هه‌ر به‌ خۆبه‌خشی عێراقی ناوه‌ستێ‌ كه‌ له‌و هێزه‌ وه‌رده‌گیرێن، خاڵی جیم ده‌ڵێ‌ خۆبه‌خشی وڵاتانی عه‌ره‌بیش ده‌توانن كاری تیابكه‌ن به‌ مه‌رجی رازی بوونی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌ركانی سوپا . ” ده‌قی یاساكه‌ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كاندا هه‌یه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی و كوردی  “به‌ڵام ئه‌م حه‌ره‌س قه‌ومیانه‌ نه‌ك نه‌بونه‌ هۆی ئاشتی و ئارامی بگره‌ هه‌موو وڵاتیان به‌كوردستانیشه‌وه‌ ،پڕ كرد له‌ كێشه‌و ململانێ‌ و سته‌مكاری .ئه‌وانه‌ی له‌ یاداشت و بیره‌وه‌ریه‌كانیاندا باسی حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان ده‌كه‌ن به‌ تایبه‌ت ئه‌و كارانه‌ی له‌ به‌غدا كردویانه‌ ، مرۆڤ توشی شۆك و سه‌رسوڕمان ده‌كات ، بۆ نمونه‌   حامد حه‌مدانی له‌ یاداشته‌كانی خۆیدا وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ دڕنده‌ی به‌عس و قه‌ومیه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كات پێشتر عه‌بدولكه‌ریم قاسم له‌ عه‌بدولسه‌لام عارف خۆش بوو له‌ داری نه‌دا به‌ڵام ئه‌وان له‌ 9ی شوباتی 1963 یه‌كه‌مین كاریان سوكایه‌تی كردن بو به‌لاشه‌ی عه‌بدولكه‌ریم قاسم

رۆژی 9 شوبات یه‌ك رۆژدوای كوده‌تا 

له‌هه‌شتی مانگ تاوه‌كو نۆی مانگ شه‌ڕبه‌رده‌وام بوو، له‌نێوان كوده‌تاچیه‌كان و قاسم و لایه‌نگرانی ئه‌مه‌ به‌رده‌وام بوو تاوه‌كو كاتژمێربوو به‌ دوانزه‌ونیوی نیوه‌ڕۆ به‌لام له‌كاته‌دا په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنی له‌نێوان عبدولكه‌ریم قاسم و عه‌بدولسه‌لام عارف دا دروست ده‌بێت كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن 

قاسم: عه‌بدول سه‌لام ئێوه‌ سه‌ركه‌وتن، ده‌وری من كۆتایی هات، سوێند به‌شه‌رفم، ده‌مه‌وێت له‌به‌رخاتری نه‌رژانی خوێنی زیاتر بچمه‌ ده‌ره‌وه‌ی عێراق.

عه‌بدول سه‌لام وه‌ڵامی دایه‌وه‌: به‌خودا ئه‌ی كه‌ریم ئه‌مه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی مندا نییه‌، به‌ڵكو له‌ده‌ستی برایانی سه‌ركردایه‌تی شۆرشه‌، ئه‌وان بریار ده‌ده‌ن، نه‌ك تاكه‌ كه‌سێك.

عه‌بدولكه‌ریم وتی: بیرت ده‌خه‌مه‌وه‌ ژیانت ده‌پارێزین، وه‌ من هه‌رچی له‌ده‌ستم بێت ده‌یكه‌م بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ی تۆ به‌ ئاراسته‌ی خزمه‌تی وڵات.

عه‌بدول سه‌لام: ئه‌مه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م پرس و بابه‌ته‌یه‌، خۆمان راده‌ست بكه‌م و دادگایت ده‌كه‌ین.

قاسم: مه‌رجه‌كانتان چین؟

عه‌بدول سه‌لام: له‌ هۆڵی گه‌ل وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌ و چه‌كه‌كه‌ت راده‌ست بكه‌، هێماكانی سه‌ركردایه‌تی سه‌ر كڵاو و جلوبه‌رگه‌كانت دابگره‌.

كاتژمێر 12:30 دوانیوه‌رۆ قاسم و ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ی له‌گه‌ڵیدا بوون خۆیان راده‌ستكرد، عه‌بدوكه‌ریم و ته‌ها شێخ یان سواری تانكێك كرد، قاسم جانبی و فازڵ مه‌هداویی و كه‌نعان خه‌لیل حه‌داد به‌ زرێپۆش له‌دوایانه‌وه‌ رۆیشتن به‌روه‌ باڵه‌خانه‌ی رادیۆ.

له‌ناو رادیۆ گفتوگۆیه‌كی تر دروست ده‌بێت و عه‌بدول سه‌لام داوایایه‌كی سه‌یر له‌قاسم ده‌كات 
دوای گه‌یشتنی قاسم و ئه‌فسه‌ره‌كانی هاورێی بۆ باره‌گای رادیۆ، له‌نێوان قاسم و عه‌بدوسه‌لام عارف و ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كرو عه‌بدول غه‌نی راویی و عه‌لی ساڵح سه‌عدی ئه‌م گفتوگۆیه‌ روویدا:عه‌بدول سه‌لام عارف، داوای له‌ قاسم كرد كه‌ ده‌بێت به‌ قورئان سوێند بخوات، كه‌ عه‌بدوسه‌لام عارف سه‌ركرده‌ی راسته‌قینه‌ی شۆرشی 14ی ته‌موزی 1958 بووه‌، به‌ڵام قاسم ره‌تی كرده‌وه‌به‌هه‌مووشێوه‌یه‌ك ئاماده‌ی تێدانه‌بوه‌ شتی وا بڵێ له‌به‌رئه‌وه‌تومه‌تی ناپاكی گه‌وره‌ی نیشتمانیان دایه‌ پاڵ و تومه‌تباریان كرد كه‌ حوكمی تاكه‌ كه‌سی پیاده‌ كردووه‌ . قاسم لێره‌دا داوای دادگایه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ی كرد.

چۆنیه‌تی بڕیاردان له‌سه‌ر سزادانی عه‌بدولكه‌ریم قاسم و هاوڕێكانی

 لیوا روكن عه‌بدولغه‌نی راوی فه‌رمانده‌ی سزادراوی له‌سه‌ربازگه‌ی حه‌بانیه‌ به‌فرمانی عه‌بدولكه‌ریم قاسم له‌بیره‌وه‌ریه‌كانی داده‌ڵێت :-كاتژمێریه‌ك  و نیوی دوانیوه‌ڕۆی 9 شوباتی 1963، عه‌بدولكه‌ریم قاسم دوای رۆژێك له‌به‌رگری، له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری به‌ناچاری خۆیدا به‌ده‌سته‌وه‌.. منیش به‌سورای زرێپۆشێك خۆی و هه‌ریه‌ك له‌ فازڵ مه‌هداوی سه‌رۆكی دادگای میلله‌ت و عه‌قید روكن ته‌ها شێخ ئه‌حمه‌د به‌رپرسی حه‌ره‌كاتی وه‌زاره‌تی به‌رگری و مولازم كه‌نعان حه‌دادی پاسه‌وانی شه‌خسی عه‌بدولكه‌ریمم به‌ دیلی برد بۆ باره‌گای رادیۆو ته‌له‌فیزیۆنی عیراق. 

له‌وێ بردمنه‌ ژووری ستۆدیۆی ده‌نگ و له‌سه‌ر كورسی دامنان..له‌ ژووره‌كه‌دا پیانۆیه‌ك هه‌بوو، خۆم و هاورێكانم به‌چه‌كه‌وه‌ چوینه‌ لای پیانۆوه‌كه‌.. تاوه‌كو پاش 10 خوله‌ك، جه‌ماعه‌ت هاتن "عه‌بدولسه‌لام عارف و ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر وعه‌لی ساڵح سه‌عدی و ساڵح مه‌هدی عه‌ماش و حه‌ردان تكریتی ،هاتن له‌وێدا منیان دیاری كردبه‌سه‌رۆكی دادگای سه‌ربازی بۆ دادگایكردنیان.. منیش قبوڵمكرد.

عه‌بدولكه‌ریم وتی مه‌مكوژن، بمنێرن بۆ به‌ڕازیل یان ئه‌رجه‌نتین، به‌ڵام من بۆچوونی جه‌ماعه‌تم وه‌رگرت هه‌موو به‌ده‌نگی به‌رز وتیان گوله‌بارانی بكه‌ن، ته‌نها عه‌بدولسه‌لام نه‌بێت كه‌داوای كرد په‌له‌ نه‌كه‌ین.. به‌ڵام كه‌زانیم هه‌موو سه‌ركردایه‌تی به‌عس رازی نه‌بوون و داوای گوله‌بارانیان كرد، به‌ عه‌بدولكه‌ریمم ووت دوا داوات چیه‌، ووتی په‌رداخێك ئاو.. ئاوه‌كه‌م دایه‌و منیش به‌یاننامه‌ی حوكمدانیانم وه‌ك دادوه‌ری سه‌ربازی خوێندوه‌و ده‌ستبه‌جێ خۆی و سێ هاوڕێكه‌یمان گوله‌باران كرد. 

له‌م ساته‌دا ئاگری فیشه‌كی عه‌بدول غه‌نیم راوی و مونعم حه‌مید عه‌لی، له‌ جه‌سته‌ی قاسم و ئه‌فسه‌ره‌كانی هاورێ درا كه‌ له‌سه‌ر كورسی دایانیشاندبوون. هه‌ریه‌ك له‌ فازڵ عه‌باس مه‌هداویی و ملازم كه‌نعان حه‌داد عه‌لی، به‌ربوونه‌وه‌ سه‌ر زه‌وی، به‌ڵام عه‌بدولكه‌ریم قاسم و ته‌ها شێخ ئه‌حمه‌د به‌ كورسییه‌كانیانه‌وه‌ نووسان

دوای چه‌ند خوله‌كێك عه‌بدولغه‌نی راوی بانگی وێنه‌گرێكی سینه‌مایی ده‌كات و پێی ده‌ڵێت وێنه‌ی ته‌رمه‌كانیان بگره‌ و له‌ ته‌له‌فیزیۆن بڵاویبكه‌نه‌وه‌.به‌م جۆره‌ حوكمی عه‌بدولكه‌ریم قاسم دوای چوار ساڵ و شه‌ش مانگ و پازده‌ رۆژ كۆتایی هات،ورۆژانێكی زۆر سه‌خت و قورس له‌سه‌رده‌ستی به‌عسیه‌كان كوده‌تاچییه‌كان دروست بوو،ئیتر رۆژانی دواتر حه‌ره‌س قه‌ومی  به‌ ناو كوچه‌و كۆڵانه‌كانی به‌غدایا بڵاو بوونه‌وه‌و كه‌وتنه‌ كوشت و بڕی خه‌ڵكی سڤیل  و شیوعیه‌كان وته‌نانه‌ت ناوچه‌كانی كوردستانیشی گرته‌وه‌  حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان له‌ سنوری كه‌ركوك به‌ شێوه‌یه‌ك په‌لاماری كوردیان داوه‌، كه‌ ئیدی مرۆڤ له‌ به‌رده‌میدا واقی وڕ ده‌مێنێ‌ ، ئه‌وان سه‌دان چیرۆكی سته‌مكارانه‌و نا ئاكاریانه‌یان له‌ ڕوی مرۆڤایه‌تیه‌وه‌ پیاده‌كردوه‌ ، له‌ كوشتن و تاڵان و ناپاكی و خیانه‌ت .

شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ری مه‌رگی شوعییه‌كان 

دوای كوده‌تای شومی 8 ی شوباتی 1963 ی به‌عسییه‌كان و نقومكردنی عێراق له‌خوێن، زیندانه‌كان پڕكرابوون له‌ شیوعی و دیموكراتیخوازو زیندانی ژماره‌یه‌كی سه‌ربازگه‌ی ره‌شیدی به‌غدا زیاتر له‌ ٥٠٠ شیوعی له‌ ئه‌فسه‌رو رۆشنبیران و كادیرانی پێشكه‌وتووی حزبی شیوعی گرتبووه‌ خۆی، بۆ له‌ناوبردنی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی زیندانییه‌كان ویستیان شێوازیكی نوێی كوشتن و له‌ناوبردن دابهێنن.

له‌پیلانێكی دڕندانه‌دا هه‌ستان به‌ ئاماده‌كردنی شه‌مه‌نده‌فه‌ری گواستنه‌وه‌ی كه‌لوپه‌ل و ته‌واوی فارگۆنه‌كانیان به‌ قیڕوزفت داپۆشی، تا بواری هه‌ناسه‌دانی تیا نه‌بێت. رۆژی 3-7-1963 هه‌ڵسان به‌گواستنه‌وه‌ی 500 زیندانی له‌زیندانی سه‌ربازگه‌ی ره‌شیده‌وه‌ بۆشاری سه‌ماوه‌ی باشووری عێراق، به‌هۆی ئه‌و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌وه‌، كه‌ له‌مێژووی عێراقدا به‌شه‌مه‌نده‌فه‌ری مه‌رگ ناسراوه‌. ئه‌و رۆژه‌ هاوكاتبوو له‌گه‌ڵ راپه‌ڕینی شیوعییه‌كان له‌سه‌ربازگه‌ی ره‌شیدی به‌غدا، به‌سه‌ركردایه‌تی (حه‌سه‌ن سه‌ریع). به‌عسییه‌كان دڵنیابوون به‌و گه‌رماو فارگۆنه‌ داخراوانه‌ هیچ كه‌س به‌زیندوویی ده‌رباز نابێت.

شوفێری شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌یان وا راسپاردبوو خێرایی كه‌مبكاته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و كاڵایانه‌ی باركراون ناسكن و زوو ده‌شكێن، له‌تاریكی شه‌ودا شیوعییه‌كان سه‌رده‌خرێنه‌ ناو شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌وه‌و ده‌رگاكانیان له‌سه‌ر داده‌خرێت. رێكخستنه‌كانی شوعی خۆیان ده‌گه‌یه‌ننه‌ (عه‌بد عه‌باس مه‌فره‌جی) شوفێرو پیلانه‌كه‌ی به‌عسی بۆ ئاشكراده‌كه‌ن، مه‌فره‌جی گیانی خۆی ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌و شكست به‌ پلانی به‌عسی و كوده‌تاچی وبه‌عسییه‌كان ده‌هێنێت. له‌كاتی لێخوڕین له‌به‌غداوه‌ بۆوێستگه‌ی شاری سه‌ماوه‌ هه‌موو هێزی خێرایی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ به‌كارده‌هێنێت و گوێ به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی به‌عسییه‌كان نادات، بۆ هێواشكردنه‌وه‌. 

نه‌مانی هه‌وای پاك و ئۆكسجین و گه‌رما، هاوڕێیان شپڕزه‌ ده‌كات و ئه‌وانه‌ی توانایان هه‌یه‌ له‌رێگای هه‌ناسه‌ی ده‌ستكرد یارمه‌تی هاوڕێكانیان ده‌ده‌ن و له‌ مه‌رگ دووریان ده‌خه‌نه‌وه‌. 

حزبی شیوعی له‌شاری سه‌ماوه‌و باشووری عێراق رێكخستنه‌كانی ده‌خاته‌ ئاماده‌باشییه‌وه‌، بۆ به‌هاناوه‌چوونی هاوڕێیانی گه‌شتی مه‌رگ و تاكو رزگاریان بكه‌ن. له‌گه‌ڵ گه‌یشتنی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ بۆ وێستگه‌ی شاری سه‌ماوه‌ به‌سه‌دان كه‌س له‌ئه‌ندامانی حزبی شوعی، به‌تایبه‌تی ژنان په‌لاماری فارگۆنه‌كانیان داو ده‌رگاكانیان شكاند، ده‌ستیان كرد به‌ده‌رهێنانی هاورێیكانیان كه‌نیوه‌ مردووببوون، بێئه‌وه‌ی گوێ بده‌نه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی به‌عسی و حه‌ره‌س قه‌ومییه‌ دڕنده‌كان. 

به‌ده‌یان كه‌سیتر به‌ئاوو خوێ و خۆراكه‌وه‌ له‌ پێشوازیدابوون، به‌هۆی نه‌مانی هه‌واو گه‌رماوه‌ هه‌موو سه‌رنشینه‌كانی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ فشاری خوێنیان دابه‌زی بوو. له‌وێدا پیلانی كۆمه‌ڵكوژی شیوعییه‌كان له‌لایه‌ن به‌عسه‌وه‌ پوچه‌ڵكرایه‌وه‌، ته‌نها یه‌ك كه‌س (یه‌حیا نادر) كه‌ئه‌فسه‌ری سوپا بوو گیانی له‌ .ده‌ستدابوو 

پاشان هه‌ر هه‌موویان به‌ ئۆتۆمبێل ره‌وانه‌ی زیندانی ره‌شی نوگره‌سه‌لمان كران، بۆئه‌وه‌ی له‌سێداره‌ بدرێن، به‌ڵام له‌ژیر گوشاری وڵاتانی سۆسیالیستی ئه‌وسا گیانیان له‌په‌تی سێداره‌ رزگاركرا. 

سه‌رنشینانی شه‌مه‌نه‌فه‌ره‌كه‌ له‌خه‌ڵكی هه‌ره‌ چالاكی حزبی و نیشتمانی و رۆشنبیری شوعی بوون شاعیری ناسراو موزه‌فه‌ر نه‌واب و رۆشنبیرو توێژه‌ره‌وه‌ی كورد محه‌مه‌د مه‌لا جه‌میلی رۆژبه‌یانی و ده‌یان نووسه‌ری تر، له‌وشه‌مه‌نه‌فه‌ره‌دا ده‌بن .

وڵات دوای عبدولكه‌ریم قاسم 

له‌دوای قاسمیش حكومه‌تێكی تازه‌ به‌ سه‌ركردایه‌تی عه‌بدولسه‌لام عارف هاته‌ سه‌ر حوكم. . عه‌بدولسه‌لام له‌ روداوێكی ته‌مومژاویدا كۆپته‌ره‌كه‌ی له‌ ساڵی 1966 كه‌وته‌ خواره‌وه‌و كوژرا. پاشان عبدوره‌حمان عارف كه‌ برای عه‌بدولسه‌لام بو ھاته‌سه‌ر حوكم ودواتر ئه‌حمه‌د حسه‌ن به‌كرو دودواتر سه‌دام حسێن كه‌ئه‌مانه‌ جگه‌ له‌شه‌ڕو ماڵوێرانی و كوشتارئه‌وتۆیان نه‌كرد كه‌میژوو،به‌گرنگ باسیان بكات .

یاسای ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش ده‌ستوری نیسانی 1963 

له‌ 8 هه‌شتی شوباتی 1963 كوده‌تا به‌سه‌ر سیسته‌می سیاسی شۆڕشی ١٤ی ته‌موزدا كرا و ڕوخانی ئه‌و سیسته‌مه‌ ڕاگه‌یاندرا،و جاڕی سیسته‌مێكی سیاسی نوێ درا كه‌ سه‌ركرده‌كانی خۆیان به‌ (ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش) ناوده‌هێنا، ئه‌م سیسته‌مه‌ نوێیه‌ پێڕه‌وی هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كانی بۆخۆی ڕه‌وا كرد، به‌ ده‌سه‌لاته‌كانی یاسادانان و سه‌ركردایه‌تی هێزه‌ چه‌كداره‌كان و هه‌ڵبژاردانی سه‌رۆك كۆمار و پێك هێنانی حكومه‌ت ه‌وه‌، و به‌ده‌ر له‌م به‌یان نامه‌یه‌ ئه‌م ڕێكخراوه‌ هیچ بابه‌تێكی ده‌ستوری دیكه‌ی ده‌رنه‌كرد تا یاسای ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش ژماره‌ 2 ی ساڵی 1963  له‌ 4ی نیسانی 1963 ده‌ركرد.

 هه‌رچه‌نده‌ ڕێ و شوێنی ئاماده‌كردن و شێوه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م یاسایه‌ و بنه‌ماكانی كاركردنی ئاشكرا نه‌كرا، به‌ڵام هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ ده‌لێن كه‌ ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش، كۆمیته‌یه‌كی له‌ ژماره‌یه‌ك وه‌زیر پێكهێناوه‌، و بڕیاریان له‌سه‌ر یاسای ناوبراو داوه‌، كه‌ له‌ مادده‌ی 18 دا ده‌لێت ( ئه‌م یاسایه‌ به‌ یاسایه‌كی ده‌ستوری ئه‌ژمار ده‌كرێت) و له‌ 25-4-1963 و له‌ ژماره‌ 797 وه‌قائیعی عراقی بڵاو كرایه‌وه‌. به‌و پێیه‌ی بوو به‌ده‌ستووری عیراق تا 18-11-1963.

یه‌كه‌م یاسا كه‌گۆڕانكاری تێداكرا یاسای باری كه‌سێتی

هانی فكێكی.. ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی به‌عس له‌بیره‌وه‌ریه‌كانی خۆیدا ده‌ڵێت له‌ 8 شوباتی 1963 كه‌ كوده‌تامان كرد، یه‌كه‌م یاسا كه‌گۆڕیمان یاسای باری كه‌سێتی بوو.. یاساكه‌ی پێشترعه‌بدولكه‌ریم قاسم به‌ناوی یاسای 188 له‌ ساڵی 1959 دا ده‌ریكردبوو، مافێكی زۆری دابوو به‌ ژن"به‌پێی یاساكه‌ژن هه‌مان مافی پیاوی هه‌بوو له‌میراتیدا، كچ ده‌بوایه‌ له‌ته‌مه‌نی 18 ساڵیدا شویبكردایه‌، پیاو بۆی نه‌بوو دوو ژن بهێنێت له‌یه‌ككاتدا مه‌گه‌ر دادوه‌ر به‌هۆكاری باوه‌ڕپێكه‌ری یاسایی ره‌زامه‌ند نه‌بوایه‌.. هتد"..

له‌ناو حزبی به‌عسدا، باڵه‌ مه‌ده‌نیه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌بوون یاساكه‌ ده‌ستكاری نه‌كه‌ین، به‌ڵام باڵه‌ عه‌سكه‌ریه‌كه‌ كه‌ ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر سه‌ركردایه‌تی ده‌كرد، له‌گه‌ڵ گۆڕینی یاساكه‌ بوون.. دواجار قسه‌ی باڵه‌ عه‌سكه‌رییه‌كه‌ سه‌ریگرت.

ئاماده‌كردنی/  كاوان ئه‌حمه‌د حمه‌ساڵح هه‌ڵه‌بجه‌ی

980 جار بینراوە

زیاتر

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations