ئێران و ئیخوان موسلمین... بنچینەیەكی هاوبەش

29.07.2019

لڤین: وەرگێرانی/ شەماڵ ئەحمەد
وا چاوەروان دەكرێت كە جیاوازی تایەفەگەرێتی نێوان پیاوە ئاینییە شیعەكان لە ئێران و گروپی ئیخوان مولسمینی سوونە لەیەكتر جیا بكاتەوە، بەڵام لە راستیدا چەندین خاڵی لێكچوونی هاوبەش هەیە لەنێوان هەردوو هێزەكەدا، ئەوەش تەنیا بریتی نییە لە هاوپەیمانێتییەكی تەكتیكی؛ بەڵكە ئەم دوو پیكهاتەیە لە ڕووی ئایدۆلۆجییەوە بەیەكەوە بەستراونەتەوە، هەروەها لەڕووی مێژووییەوە پەیوەندییەك لەنێوان هەردوو لادا لەسەر ئاستی كەسایەتییەكان و سیاسیی هەردووكیانی پیكەوە گرێداوە، سەرەڕای چەندین هۆكاری دیكە.
ڕۆڵی نواب سەفەوی لەبواری گرێدانی شیعە بە ئیخوانەوە

موجتەبا میرلوحی كە بە (نواب سەفەوەی) (١٩٢٤-١٩٥٩) ناسراوە، ساڵی ١٩٤٦ هەڵسا بە دامەزراندنی كۆمەڵەی گیانفیداكارانی ئیسلام، ئەمانەش یەكەم كۆمەڵەی توندڕەوی ئیسلامیی بوون لەمێژووی هاوچەرخی ئێراندا، سەفەوی ڕۆڵێكی گەورەی گێرا لە بەستنەوەی گروپە شیعییەكان بە گروپە ئسلامییەكانی دیكەی جیهانی ئیسلامی.

موجەبا میر لەوحی، پیاوێكی ئایینی شیعە مەزهەبە و سەرۆكی كۆمەڵەی گیانفیداكارانی ئیسلامە، ئێران بوو، داوای دەكرد كە دژایەتی جوداخوازی ڕەگەزایەتی تایەفەگەرێتی بكریت لە ناو جیهانی ئیسلامیدا، بەهۆی نەیاری بەرامبەر ڕەزا پەهلەوی شای ئێرانەوە لە ١٨ ی كانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٦ گولەبارانكرا.

سەفەوی چەند جارێك چاوی كەوتبوو بە شا محەمەد ڕەزا پەهلەوی و ئەدیب شیشكەلی سەرۆكی سوریا و یاسر عەرەفات لەكاتی خوێندنیدا لە قاهیرە، هەروەها چاوی كەوتووە بەسەید قوتب و سەردانی قودسی كردووە و دژ بە جینشینكردنی جوولەكە لە فەلەستین وەستاوەتەوە، چەند جارێكیش لە قاهیرە وتاری ئاگرینی داوە، داوای لێ دەكردن كە دژ بە داگیركاری بەریتانیا بوەستنەوە و قەناتی سوێس خۆماڵی بكەن.

لە میانەی سەردانەكەیدا بۆ قاهیرە، لەلایەن سەركردەكانی ئیخوانەوە بە گەرمی پێشوازی لێكراوە و هاوڕێیەتییان كردووە بۆ سەردانی گلكۆی ئەهلوبەیت لە قاهیرە، لە یەكێك لە وتارەكانیدا بە توندی ڕەخنەی لە جەمال عەبدول ناسر گرتووە لەسەر ئەوەی كادرەكانی ئێخوانی زیندانی كردبوو.

كاریگەری ئایدۆلۆژیای قوتب لەسەر داڕشتنی وتاری شۆڕشگێڕی دژ بە شا

لەسەر ئاستی ئایدۆلۆجی، بەپێی نووسینەكانیان، سەخت نابیت ئەگەر خاڵە هاوبەشەكانی نێوان ئێرانی ئیسلامی و ئیخوان موسلمین دیاری بكرێن، لەم بوارەدا سێ لایەنی گرنگ هەن: دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئیسلامی كە تیایادا یاسای شەرعی باڵادەست بیت وەكو سیتەمێكی حوكمڕانی بەسەر تاك و كۆمەڵدا، بانگەشەكردن بۆ ئیسلامییەكی ئەورووپی گشتگیر وەكو هەوڵێك بۆ یەكخستنی نەتەوە (پەنابەرانی موسوڵمان) و گۆڕینی سیستەمی نێودەوڵەتی دەوڵەتان؛ ڕق لێبوونەوەیەكی قووڵ بەرامبەر بە ڕۆژئاوا، بە پاڵپشتی تیۆرەكانی پلانگێڕی، لە نێویشیاندا دژایەتیكردنی نەژادی (سامی)ی.

پەیوەندی نێوان پیاوە ئایینیە شۆڕشگێرەكان لە ئێران و كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین دەگەڕێتەوە بۆ پێش دامەزراندنی كۆماری ئیسلامی لە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩.

ساڵی ١٩٥٤ نواب سەفەوی چوو بۆ قاهیرە بۆ بینینی سەید قوتب، كە لەو كاتەدا ئایدۆلۆجیستی باڵای نێو ئیخوان موسلمین بوو، لە ئەنجامدا هەریەك لە سەفەوی و قوتب بڕوابەو پرۆگرامە دەهێنن كە حاكمییەت و جاهیلیەت پەیڕەوی دەكەن، وپێویستە جیهاد بكریت و زەروریشە كە كەلینی نیوان شیعە و سوونە نەهێلدرێت، بۆ ئەوەی بەرەیەكی هاوبەش درووست بكەن بەمەبەستی ڕووبەڕووبونەوەی پلانەكانی ڕۆژئئاوا لە جیهانی ئیسلامیدا.

سالی ١٩٥٦ و دوای ئەوەی كە هەوڵی ئیرۆركردنی سەرۆك وەزیرانی ئێران درا سەفەوی لە سیدارە درا – بە هۆی تۆمەتێكی هاوشێوەوە سەید قوتب دوای ١٠ ساڵ پەتی سێدارەی كرایە مل – بەڵام پیتاندنی بۆچوونەكان، كەسەرتاكەی ئەم دوو پیاوە بوو، بەردوام بوو، پیاوەكانی سەفەوی و بۆچوونەكانی لەلایەن بزووتنەوەكەی ئایەتوڵڵا خومەینییەوە لە كاتی شۆڕشدا قبووڵكران، هەروەها ئایدۆلۆجییەتی قوتب كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لە داڕشتنەوەی وتاری شۆڕشدا دژ بە شا، ئەوەش پێش ئەوەی حكومەتی مەلەكی بڕوخێت.

خامەنەئی دوو پەرتووكی قوتب وەردەگێڕێت پێش شۆڕش

پێویستە ئاماژە بەوە بدەین كە عەلی خامەنەئی، رابەری باڵای ئێران، دوای ئەوەی كە چاوی بە سەفەوی دەكەویت و بروا بە بۆچوونەكانی قوتب دەهینیت، دەچیتە ناو كایەی سیاسییەوە، بە ئەندازەیەك سەرسامبووە بە قوتب كە خامەنەئی بەر لە شۆڕش كاتیكی زۆر تەرخان دەكات بۆ وەرگێڕانی دوو پەرتووكی سەید قوتب، تا ئێستاش ناوبراو بڕوای بەوە هەیە كە سەید قوتب وتویەتی ئیسلام سیستەمیكی شۆڕشگێڕییە لە بوارەكانی حوكمرانیكردنی سیاسی و كۆمەلایەتیدا، بەشیوەیەكی دیكە دەتوانین كارگەرییەكانی سەید قوتب بەسەر مەلاكانی ئێرانەوە ببینین، كاتیك كە شۆڕشی ئیسلامی سەركەوت لە ئێران پولیكی پۆستەیان چاپكرد كە وینەی سەید قوتبی بەسەرەوە بوو.

چەمكە ماركسییەكان لە ناوڕۆكی بیروباوەرە ئاینییەكاندا

لەم بوارەدا، چاوەروان نەكراو نەبوو كە ئیخوانەكان چەندین شاند بنێرن بۆ پاریس بەمەبەستی پیرۆزبای كردن لە خومەینی بەهۆی سەركەوتنی شۆڕشەوە (ئەوەش دوای ڕۆشتنی شا بوو، دوای كودەتای ئیسلامییەكان بەسەر حكومەتی ئیمبراتۆرییەتدا)، پیاوەكانی خومەینی وەكو ئیبراهیم یەزدی چەند ساڵێك لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ئیخوانەكاندا كاری كرد، بەهەمان شێوە زانای ئێرانی بەناوبانگ عەلی شەریعەتی – كەلە بەریتانیا دەژیا - هەمان كاری كرد، ئەو كەسەی كە ڕۆڵێكی گەورەی گێرا لە بواری درووست كردنی ئاڕاستەیەك كە ناسرا بە (مەڵا سوورەكان) لە ناو شۆڕشدا؛ یەكخستنی چەمكی ماركسی لەگەڵ بیروباوەری ئایینی.

عومەر تیلمسانی پاڵپشتی سیاسی خومەینی دەكات

لە كانوونی دووەمی ١٩٨٢ دا، عومەر تیلمسانی، رابەری باڵای كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین لە میسر لە یەكێك لە ڕۆژنامەكانی میسردا ڕای گەیاند " ئێمە لە ڕووی سیاسییەوە پاڵپشتی (خومەینی)مان كرد، چونكە گەلی ستەملێكراو توانی ڕزگاری بیت لە دەسەڵاتێكی داپڵۆسێنەر و ئازادی خۆی بەدەست هێنایەوە"، بێگومان، لەو كاتەدا، حكومەتی ئاینی لە ئێران سیستەمێكی داپڵۆسێنەری توندتر لەوەی پێش خۆی سەپاندبوو، دەیەها هەزار لە نەیارانی سیاسی حكومەتەكەی لەناوبرد، بێگە لە بیجان جزانی و هاوڕێكانی، كە گروپێكی تیرۆریستی شیوعی بوون و لە ساڵی ١٩٧٥ لە زیندانی ئیڤین كوژرا بوون. لە كاتێكدا كە حكومەتەكەی شا بەهیچ جۆرێك پەنای نەبردووە بەر كوشتنی نەیارەكانی بە بێ دادگایكردنیان، بەڵكو بە پێچوانەوە، حكومەتی شا هەوڵی دەدا كە حوكمەكان سووك بكات تەنانەت بەرامبەر بەوانەش كە بەرامبەر بە خودی خۆی تیرۆریان بەكاردەهێنا.

حكومەتی ئێران ئاهەنگی بۆ هەندێك لەكەسایەتییەكانی ئیخوان ڕێكدەخست

سیستەمی ئاینی ئێران هەندێك لایەنی ئایدۆلۆجی ئیخوانەكانی لەخۆی گرتبوو، یادی هەندێك لە كەسایەتییە مێژووییەكانی ئیخوانیشی دەركردەوە، وەكو خالید ئیسلامبولی، ئەو كەسایەتییەی كە كارتێكراو بوو بە سەید قوتب و لە ساڵی ١٩٨١دا ئەنوەر ساداتی تیرۆركرد، تاران ئیسلامبولی وەكو یەكێك لە پاڵەوانەكانی ئیسلام ناوبرد و شەقامێكی بۆ ماوەی زیاتر لە دوو دەیە كرد بە ناویەوە، تا ئەو كاتەی لە ساڵی ٢٠٠٤ دا ناوی شەقامەكەیان گۆڕی چونكە تاران دەیویست پەیوەندییەكانی لەگەڵ قاهیرەدا ئاسایی بكاتەوە.

شۆڕشی ئێران هاندەری ئیخوانەكانی میسرە

لەلایەن ئیخوانەكانەوە، شۆڕشی ئێران وا لێك دەدرایەوە كە دەتوانرێت شۆڕش بكرێت، ئەگەر ئێران بكەویتە دەستی ئیسلامییەكان كە بەهیزترین كاراكتەری ناوچەكە و نزیكترینیان بوو لە ڕۆژ ئاواوە، ئەوە ئاسانترە كە حوكمیكی ئیسلامی وەكو ئەوەی كە ئیخوانەكان خەونیان پێوە دەبینی لە میسر و چەند ناوچەیەكی دیكە مەحاڵ نییە.

بزووتنەوەی نەهزەی تونس زمانی شۆڕشی ئێرانی لە ئەستۆ دەگرێت

سەرەرای ئەمانەش، ئیخوان موسلمین كە بزووتنەوەیەكی ئیسلامی بوون و دژ بە دەسەلاتی بەریتانییەكان درووست بوون لە بیستەكانی سەدەی بیستدا لە میسر، پێیان وابە كە شۆڕشی ئێران شۆڕشێكە و جیگای تێڕامانە، چونكە ئەوان خواستی ستەملێكراوان و بێ نەوایانیان لەخۆیان گرت، لەڕێگای وەستان بەرامبەر بە لێبوكیكی پاشكۆی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوایی.

ئەوە گرنگ نییە تاچەند ئەوە هەلە بووە – چونكە شا لەو كاتەدا سەربەخۆتر ڕەفتاری كردووە بەرامبەر بە ڕۆژئاوا – لەوە گرنگتر، هەروەكو چۆن ڕاشد غەنوشی سەرۆكی ئیخوانەكان لە تونس ڕوونی كردبۆوە، بریتییە لەو وتارەی كە شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران ئاشكرای كرد سەبارەت بە "ئیسلامیكردنی چەند چەمكیكی چەپی كۆمەڵایەتی لە پیناو لەخۆگرتنی ململانێ كۆمەڵایەتییەكان لە چوارچێوەیەكی ئیسلامیدا".

ئیخوانەكان هەستدەكەن بەبێ ڕۆژئاوا ناگەن بە دەسەلات

بە تێپەڕبوونی كات، كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین گەشەیانكرد و وردە وردە لە بە ڕووكەشیش بێت خۆیان لە پەیرەوی پیاوە شۆڕشگێڕەكانی ئیران دوور خستەوە.
لە هۆكارە گرنگەكانی ئەم گۆرانكارییە ئەوەبوو كە گەیشتنە ئەو بروایەی كە بەبێ رەزامەندی ڕۆژئاوا ناگەنە دەسەلات، ئەوەی ئەمتێروانینەی قووڵتركردەوە جەزائیر بوو لە سالی ١٩٩٢ دا، كاتێك ئەنجومەنی سەربازی بە پاڵپشتی ناراستەوخۆی ڕۆژئاوا ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی هەلوەشاندەوە، ئەو هەڵبژاردنەی كە ئیسلامییەكان تیایدا سەركەوتنیان بەدەست هێنا، ئەوەش كەبووە هۆی سەرهەڵدانی جەنگێكی نێوخۆیی خویناویی و بە شكستی ئیسلامییەكان و ناوزڕاندنیان كۆتایی هات.

سالی ٢٠٠٦ جارێكی دیكەش ئەم بابەتە دووبارە بوویەوە كاتێك كە حەماس لە فەلەستین سەركەوتنیان بەدەست هینا بەڵام بەهۆی جەنگ لە دژی تیرۆر كەنارگیریان كردن. ۆ ئەوەی ئیخوان لەم تەڵەیە دەربازی بێت رایگەیاند كە ئەوان تەواو لە گروپە ئیسلامییە جیهادییەكان جیاوازن، لەگەڵ هەڵگرتنی دروشمەكانی دیموكراسی و هەڵبژاردن و لیبراڵی، ئەمەش ئەو ڕێگایەیە كە سەركدە ئێرانییەكان ناتوانن پشتگیری بكەن.

ڕۆڵی جوگرافیای سیاسی لە لێكترازانی ئیخوانەكان لە سیۆكراتی ئێرانی

یەكیكی دیكە لە هۆكارە گرنگەكان جوگرافیای سیاسییە، زوو بەزوو ئیخوانەكان لە سەرەتای هەشتاكانی سەدەی بیستدا لە سیوكراتی ئێرانی جیابوونەوە، وەك چۆن ڕافائیل لیڤیڤر لە پەرتووكەكەیدا بە ناونیشانی (خۆڵی حەمما) شرۆڤەی دەكات، كاتێك ئیخوانەكان دژ بە حكومەتی حافیز ئەسەد وەستانەوە، لە لایەن حكومەتی بەعسەوە لە بەغداد پشتگیری كران بەشیوەیەكی فراوان، لە هەمانكاتدا، پیاوە ئاینییەكان كە لەو كاتەدا لە جەنگدا بوون لەگەل عێراق، پشتگیری ڕژێمی سوریایان كرد، لە ئاكامدا و پاش كوژرانی زیاتر لە ٢٠٠٠٠ هەزار كەس، راپەڕینی ئیخوانەكان لە شاری (حەمما)ی سوریا لە شوباتی ١٩٨٢ دامركێنرایەوە.

كاریگەری شەڕی سوریا لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان ئیخوان و ئێران

ئیخوانەكان لەسوریا هەرگیز لە ئێرانییەكان خۆش نەبوون، لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێك لە لقەكانی ئیخوان توانیان ئەو بەستەڵەكە بشكێنن، ئەوەش لە ڕێگای خزمەتكردنی ئامانجی ئێران لەژێر دروشمی "پێكەوەنانی پردی پەیوەندی بەمەبەستی باشتركردنی پەیوەندییەكان لە گەل جیهانی ئیسلامیی سوونە"دا، ئەمەش بەدەستپێكردنی گەری دووەم لە سوریا كۆتایی پێهات، سەرهەڵدانی یاخیبوون لەدژی بەششار ئەسەد كوڕە گەورەی حافیز ئەسەد لە ساڵی ٢٠١١دا، ئەم گەرەیان بوو بە گۆرەپانی بەریەككەوتن نیو جەنگێكی تایەفیی ناوچەییدا كە تیایدا ئێران پاڵپشتی ئەسەدی دەركرد، لەگەل مانەوەی زۆربەی هێزە زەمینییەكان كە بوونە هۆكاری مانەوەی لەدەسەڵاتدا.

جەنگی سوریا چەندین زیانی گەیاند – لە هەردوو بواری سیاسی و ڕێكخراوەییدا – بە پەیوەندییەكانی نیوان ئیخوان و ئێران كە چارەسەركردنیان ئاسان نییە، بەڵام گومان نییە كە هاریكاری تەكتیكی نێوان هەردوو لا بەردەوام دەبیت لە كاتی پیویستدا.

پەیڕەوی ئیخوان دوای بەهاری عەرەبی

دوای بەهاری عەرەبی لە میسر و تونس پەیڕەوێكی نوێی ئیخوانەكان تاقیكرایەوە، بزووتنەوەی نەهزە كە یەكێكە لە لقەكانی ئیخوان و لە تونس كاردەكات، دوای ئەوەی بە تەنیا حوكمداری دەكرد لە ساڵی ٢٠١٤ دا ڕێگایەكی زیاتر تەوافقی گرتەبەر، هەروەها سەركەوتوو بوو لە گەیشتن بە ڕێككەوتنیكی تەوافقی لەگەل هێزە عەلمانییەكاندا. پیدەچیت ئەم بڕیارەی نەهزە بەهۆی ڕووداوەكانی میسرەوە بووبیت، چونكە لەوێ ئیخوانەكان ویستیان بە تەنیا حوكم بكەن بەڵام سوپا لە دەسەڵات وەدەری نان لە ساڵی ٢٠١٣ دوای ئەوە شەقام لێیان ڕاپەری.

ئەو ساڵەی كە ئیخوانەكان لە دەسەڵاتدا بوون لە میسر، سەرۆكی میسر محەمەد مورسی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێراندا ئاسایی كردەوە، لە ئابی ٢٠١٢ سەرۆكی میسر سەردانی تارانی كرد، ئەمەش یەكەم سەردانی سەرۆكی میسر بوو بۆ ئێران پاش ئەوەی لە هەشتاكانی سەدەی بیستەوە پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولا پچڕابوو، دواتی ئەحمەدی نەژاد لە شوباتی ٢٠١٣ بەشدرای لە كۆبوونەوەی لووتكەی ئیسلامی كرد لە قاهیرەی پایتەختی میسر.

ئێران هەوڵی دا كە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیخوانەكاندا بەهێز بكات لەڕێگای پاڵپشتیكردنی كەرتی ئابووری میسرەوە، بە تایبەتی لە بواری برەودان بە بەرنامەی گەشتوگوزاری میسری لەلای ئێرانییەكان، و دابینكردنی نەوت و چالاككردنی چەندین ڕێككەوتننامەی بازرگانی لەچەندین بواری جیاوازدا، لەلای خۆشیەوە، سەرۆكی میسر ئاراستەی سیاسەتی میسری بەرەو پشتگیریكردنی ئێران دەبرد لەبواری بەرەنگاربوونەوەی سیاسەتی نیودەوڵەتی دژ بە ئێران بە تایبەتی لەبواری بەرنامەی ئەتۆمی تاراندا.

حەماس نزیكترین خالی پەیوەندی نیوان ئێران و ئیخوانەكانە

لە كاتی ئێستادا، نزیكترین خاڵی پەیوەندی نێوان ئێران و ئیخوانەكان بێگومان، حەماسە. ئەوەی كە بەهۆی كارئاسانی ئیسرائیلەوە یارمەتی لە قەتەر وردەگرێت، ئەو دەوڵەتە سەرەكییەی كەلە ناوچەكەدا یارمەتی ئیخوانەكان دەدات، هەروەها تاران پەیوەندییەكی باشی هەب=یە لەكەڵ بزووتنەوەی جیهادی ئیسلامی، ئەویش بزووتنەوەیەكە كە پێشتر لەلایەن سەرۆكی ئێستای قاعیدەوە (ئەیمەن زەواهیری) یەوە سەرۆكایەتی دەكرا.

سەركردە ئێرانییەكان بەردەوام دژایەتی ئەو شیوازە دەكەن كە بووە هۆی لەناوبردنی دەسەلاتی ئیخوانەكان لە میسر، هەروەها بەشیوەیەكی ئاشكرا ڕووبەڕووی ئەو هەوڵانە دەبنەوە كە دەبنە هۆی لاوازكردنی كاریگەری ئیخوانەكان، هاوشیوەی پەیوەندییەكانی ئێران لەگەڵ حەماسدا زەحمەت نابیت ئەگەر ئێران پەیەوەندی لەگەل لقەكانی دیكەی ئیخواندا ببەستێت، بە تایبەتی ئەو گروپە توندرەوەی كەلەمیسر جیا بوونەتەوە، لە دوای هەموو ئەمانە، ئەوانیش دەبنە نمونەیەكی هاوشیوەی (حیزبوڵڵا) كە كاریگەرییان لە ناوچەكەدا هەیە، ئەمەش خاڵێكی دیكەی بەهێزی ئێران دەبێت.

سەرچاوە: European Eye on Radicalization

297 جار بینراوە

زیاتر

copyright 2019, All Rights Reserved Developed by TeraTarget for Digital Intelligence and IT Innovations